పోలీస్ స్టేషన్‌లో అడుగుపెట్టగానే ఏం జరుగుతుంది? FIR నమోదుపై పౌరుడికి ఉన్న రాజ్యాంగ హక్కులేంటి?

ఒక మహిళ తన వస్తువు దొంగతనానికి గురైందని ఫిర్యాదు చేయడానికి పోలీస్ స్టేషన్‌కు వెళ్లింది. అక్కడి అధికారి ఆమె చెప్పింది విని.. “ఒక్కసారి ఆలోచించుకుని రండి” అని ఉచిత సలహా ఇచ్చి పంపేశారు. ఆమె ఎటువంటి లిఖితపూర్వక ఫిర్యాదు, కేసు నంబర్ లేకుండానే వెనక్కి తిరిగి వచ్చింది. ఇది సాధారణంగా జరిగే చిన్న విషయంగా అనిపించవచ్చు.. కానీ చట్టపరంగా చూస్తే, ఆ మహిళకు రాజ్యాంగం ప్రసాదించిన హక్కును అక్కడ అత్యంత నిశ్శబ్దంగా తిరస్కరించినట్లే..

భారతదేశంలో ఒక సామాన్య పౌరుడు ప్రభుత్వ వ్యవస్థతో జరిపే అత్యంత కీలకమైన, స్పష్టత లేని విషయాలలో మొదటిది: తొలి సమాచార నివేదిక (First Information Report – FIR) నమోదు.

పోలీసుల స్వచ్ఛంద నిర్ణయం వర్సెస్ సుప్రీంకోర్టు సంచలన తీర్పు:

దశాబ్దాల తరబడి, ఒక కేసులో ఎఫ్ఐఆర్ నమోదు చేయాలా వద్దా అనేది పూర్తిగా సంబంధిత పోలీస్ అధికారి వ్యక్తిగత నిర్ణయం (Discretion) పైనే ఆధారపడి ఉండేది. ఫిర్యాదులో ఎంతవరకు నిజముందో తెలుసుకోవడానికి అధికారులు “అనధికారిక విచారణ” పేరిట రోజులు గడిపేవారు. దీనివల్ల నిరుపేదలు, అణగారిన వర్గాలు, పిటిషన్ పెట్టే స్థోమత లేని సామాన్యుల ఫిర్యాదులు బుట్టదాఖలయ్యేవి.. ప్రభావం ఉన్నవారి కేసులకే ప్రాధాన్యం దక్కేది.

ఈ పరిస్థితిని మారుస్తూ 2014లో సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ‘లలిత కుమారి వర్సెస్ ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వం’ కేసులో చారిత్రాత్మక తీర్పునిచ్చింది.

తప్పనిసరి నమోదు: పోలీస్ స్టేషన్‌కు వచ్చిన ఫిర్యాదులో ‘కాగ్నిజబుల్ నేరం’ (Cognizable Offence – పోలీసులే నేరుగా విచారించి, మేజిస్ట్రేట్ అనుమతి లేకుండా అరెస్ట్ చేయగల తీవ్రమైన నేరం) ఉన్నట్లు ప్రాథమికంగా తెలిస్తే.. ఎఫ్ఐఆర్ నమోదు చేయడం పోలీసుల బాధ్యత (Mandatory). చట్టంలో ఉన్న “Shall” అనే పదం కచ్చితంగా అమలు చేయాల్సిందేనని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.

కొన్ని మినహాయింపులు: వైవాహిక వివాదాలు, వాణిజ్యపరమైన గొడవలు, మెడికల్ నెగ్లిజెన్స్ (వైద్య నిర్లక్ష్యం) కేసుల్లో మాత్రం ఎఫ్ఐఆర్ నమోదుకు ముందు చిన్నపాటి ప్రాథమిక విచారణకు కోర్టు మినహాయింపు ఇచ్చింది.

‘జీరో ఎఫ్ఐఆర్’ (Zero FIR) – పౌరుడికి అతిపెద్ద రక్షణ:

చాలా సందర్భాల్లో పౌరులకు ఎదురయ్యే మరొక సమస్య – “ఈ ప్రమాదం లేదా నేరం మా పోలీస్ స్టేషన్ పరిధిలోకి రాదు, ఆయా స్టేషన్‌కు వెళ్లండి” అని తిప్పి పంపడం. దీనివల్ల లైంగిక దాడులు, తీవ్రమైన నేరాలు జరిగినప్పుడు అత్యంత విలువైన సమయం వృధా అయ్యేది.

దీనిని అధిగమించేందుకు చట్టంలో ‘జీరో ఎఫ్ఐఆర్’ (Zero FIR) నిబంధన వచ్చింది. నేరం ఏ ప్రాంతంలో, ఏ పోలీస్ స్టేషన్ పరిధిలో జరిగినప్పటికీ.. బాధితుడు ఏ పోలీస్ స్టేషన్‌కైనా వెళ్లి ఫిర్యాదు చేయవచ్చు. అక్కడి అధికారులు ముందుగా కేసు నమోదు (Zero FIR) చేసి, ఆ తర్వాత సంబంధిత పరిధి ఉన్న పోలీస్ స్టేషన్‌కు కేసును బదిలీ చేయాల్సి ఉంటుంది.

కొత్త చట్టం (BNSS, 2023) తెచ్చిన మార్పులేంటి?

బ్రిటిష్ కాలం నాటి ‘సిఆర్‌పిసి’ (CrPC) స్థానంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం తీసుకువచ్చిన భారతీయ నాగరిక్ సురక్ష సంహిత (BNSS), 2023 ద్వారా కొన్ని నూతన నిబంధనలు అమల్లోకి వచ్చాయి:

ప్రాథమిక విచారణ గడువు: 3 నుండి 7 సంవత్సరాల జైలు శిక్ష పడే అవకాశం ఉన్న దొంగతనాలు, మోసాలు వంటి సాధారణ నేరాల్లో.. ఎఫ్ఐఆర్ నమోదు చేయడానికి ముందు గరిష్టంగా 14 రోజుల పాటు ప్రాథమిక విచారణ (Preliminary Inquiry) చేయడానికి పోలీసులకు చట్టబద్ధమైన అనుమతి లభించింది.

దీనివల్ల పోలీసులు ఫిర్యాదులోని ప్రాథమిక నిజానిజాలను అంచనా వేసే వెసులుబాటు పొందినప్పటికీ, ఇది ఎఫ్ఐఆర్ నమోదులో మళ్లీ ఆలస్యానికి దారితీస్తుందా అనే చర్చ న్యాయకోవిదుల్లో సాగుతోంది.

సామాన్య పౌరుడు తెలుసుకోవాల్సిన కీలక విషయాలు:

ఉచిత నకలు (Free Copy): మీరు కాగ్నిజబుల్ నేరంపై ఎఫ్ఐఆర్ నమోదు చేసినప్పుడు, ఆ ఎఫ్ఐఆర్ ఉచిత ప్రతిని (Copy) పొందే హక్కు మీకు చట్టబద్ధంగా ఉంటుంది.

అధికారులకు ఫిర్యాదు చేసే హక్కు: ఒకవేళ పోలీస్ స్టేషన్‌లో ఎఫ్ఐఆర్ నమోదు చేయడానికి నిరాకరిస్తే, ఆ వివరాలను ఉన్నతాధికారులకు (SP లేదా CP) రాతపూర్వకంగా లేదా రిజిస్టర్డ్ పోస్ట్ ద్వారా పంపి కేసు నమోదు చేయాలని కోరే స్పష్టమైన హక్కు పౌరుడికి ఉంది.

జీరో ఎఫ్ఐఆర్ వినియోగం: అత్యవసర సమయాల్లో పరిధి గురించి ఆలోచించకుండా సమీపంలో ఉన్న ఏ పోలీస్ స్టేషన్‌లోనైనా జీరో ఎఫ్ఐఆర్ నమోదు చేయవచ్చు.

పోలీస్ స్టేషన్‌కు వెళ్లడం ఇప్పటికీ సాధారణ పౌరుడికి ఒకింత భయంతో కూడుకున్న విషయమే అయినప్పటికీ.. చట్టం పౌరుడికి కల్పించిన రక్షణ కవచాలు, ఎఫ్ఐఆర్ నమోదుపై ఉన్న స్పష్టమైన హక్కులను తెలుసుకోవడం ప్రతి ఒక్కరికీ ఎంతో అవసరం..