రిపబ్లిక్ అంటే అసలు అర్థమేంటి..? 1950 జనవరి 26న భారత్‌లో వచ్చిన మార్పు ఏంటి?

ప్రతి ఏడాది జనవరి 26న దేశవ్యాప్తంగా రిపబ్లిక్ డే వేడుకలు ఘనంగా జరుగుతాయి. ఢిల్లీలో జరిగే కవాతు, సైనిక శక్తి ప్రదర్శన, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు ఆకట్టుకుంటాయి. అయితే జనవరి 26ను మనం ఎందుకు రిపబ్లిక్ డే జరుపుకుంటున్నాం? 1947 ఆగస్టు 15న దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడు కూడా భారత్ స్వేచ్ఛా దేశమే కదా? మరి రెండున్నరేళ్ల తర్వాత 1950 జనవరి 26న ఏం మారింది? ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం తెలుసుకోవాలంటే భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాతి కాలాన్ని అర్థం చేసుకోవాలి.

1947లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చినా.. భారత్ రిపబ్లిక్ కాదు

1947 ఆగస్టు 15న బ్రిటిష్ పాలన నుంచి భారత్ స్వాతంత్ర్యం పొందింది. అయితే వెంటనే భారత్ రిపబ్లిక్‌గా మారలేదు. 1947 నుంచి 1950 వరకు భారత్ ‘డొమినియన్’గా కొనసాగింది. అంటే దేశానికి స్వయంపాలన ఉన్నప్పటికీ, బ్రిటిష్ రాజరికంతో రాజ్యాంగపరమైన సంబంధం కొనసాగింది. ఆ సమయంలో బ్రిటన్ రాజు జార్జ్ ఆరో భారతదేశానికి కూడా రాజుగా ఉన్నారు. ఆయన తరఫున భారతదేశంలో గవర్నర్ జనరల్ ప్రాతినిధ్యం వహించేవారు. మొదట లార్డ్ మౌంట్‌బాటన్ గవర్నర్ జనరల్‌గా ఉండగా, ఆ తర్వాత సి. రాజగోపాలాచారి ఆ బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆయన భారతదేశానికి చివరి గవర్నర్ జనరల్. అదే సమయంలో దేశ పాలనకు కొత్త రాజ్యాంగం ఇంకా అమల్లోకి రాలేదు. 1935 నాటి గవర్నమెంట్ ఆఫ్ ఇండియా యాక్ట్ ఆధారంగానే పరిపాలన కొనసాగింది.

రిపబ్లిక్ అంటే ఏమిటి?

‘రిపబ్లిక్’ అంటే కేవలం స్వతంత్ర దేశం అని కాదు. ఒక దేశానికి అత్యున్నత రాజ్యాంగ పదవిలో ఉండే వ్యక్తి వారసత్వంగా ఆ పదవిని పొందకపోవడమే దాని ప్రధాన లక్షణాల్లో ఒకటి. రాచరిక వ్యవస్థలో అధికారం కుటుంబ వారసత్వం ద్వారా కొనసాగుతుంది. కానీ రిపబ్లిక్‌లో దేశాధ్యక్షుడి పదవి రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన విధానంలో ఏర్పడుతుంది. అంటే 1950 జనవరి 26న భారత్‌లో జరిగిన మార్పు కేవలం బ్రిటిష్ పాలన నుంచి బయటపడటం కాదు. దేశ అత్యున్నత అధికారానికి రాజవంశం కాకుండా రాజ్యాంగమే ఆధారం కావడం.

భారత రాజ్యాంగం ఎప్పుడు ఆమోదించబడింది?

భారత రాజ్యాంగాన్ని రాజ్యాంగ పరిషత్ 1949 నవంబర్ 26న ఆమోదించింది. అయితే వెంటనే అమల్లోకి తీసుకురాలేదు. 1950 జనవరి 26న రాజ్యాంగాన్ని అమల్లోకి తీసుకురావాలని నిర్ణయించారు.

1930 జనవరి 26న భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ‘పూర్ణ స్వరాజ్’ అంటే సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యాన్ని లక్ష్యంగా ప్రకటించింది. లాహోర్‌లో జరిగిన కాంగ్రెస్ సమావేశం తర్వాత ఈ తేదీకి ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఏర్పడింది. అందుకే 20 సంవత్సరాల తర్వాత, 1950 జనవరి 26న భారత రాజ్యాంగాన్ని అమల్లోకి తీసుకురావడం ద్వారా స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో ఒకప్పుడు ప్రకటించిన లక్ష్యంతో కొత్త గణతంత్ర భారతాన్ని అనుసంధానించారు.

రాజేంద్ర ప్రసాద్ తొలి రాష్ట్రపతిగా..

1950 జనవరి 26న భారత రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చింది. దీంతో దేశానికి కొత్త రాజ్యాంగ వ్యవస్థ ఏర్పడింది. డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్ భారత తొలి రాష్ట్రపతిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. అంతకుముందు గవర్నర్ జనరల్ దేశాధ్యక్షుడిగా వ్యవహరించగా, రిపబ్లిక్‌గా మారిన తర్వాత రాష్ట్రపతి భారత రాజ్యాంగ వ్యవస్థలో దేశాధ్యక్షుడిగా మారారు. ఇక్కడే స్వాతంత్ర్యం, గణతంత్రం మధ్య ఉన్న ప్రధాన తేడా స్పష్టమవుతుంది. 1947లో భారత్ బ్రిటిష్ పాలన నుంచి స్వేచ్ఛ పొందింది. 1950లో భారతదేశ పాలనా వ్యవస్థకు రాజ్యాంగమే అత్యున్నత ఆధారంగా మారింది.

బ్రిటిష్ కామన్వెల్త్‌లోనే కొనసాగిన భారత్

భారత్ రిపబ్లిక్‌గా మారినప్పటికీ కామన్వెల్త్‌లో కొనసాగాలని నిర్ణయించింది. అయితే బ్రిటిష్ రాజుకు భారతదేశంపై ఎలాంటి రాజ్యాంగపరమైన అధికారం ఉండదు. కామన్వెల్త్ అధిపతిగా బ్రిటిష్ రాజుకు ఉండే పాత్ర ప్రతీకాత్మకమైనదే. అంటే భారత్ రిపబ్లిక్‌గా మారిన తర్వాత దేశ పాలనపై తుది అధికారం భారత రాజ్యాంగ వ్యవస్థకే చెందింది.

ఆగస్టు 15, జనవరి 26.. రెండింటి ప్రాముఖ్యత వేరు

ఆగస్టు 15, జనవరి 26 రెండూ భారతదేశానికి అత్యంత ముఖ్యమైన జాతీయ దినోత్సవాలు. అయితే వాటి అర్థాలు వేరు.

1947 ఆగస్టు 15 — భారత్ బ్రిటిష్ పాలన నుంచి స్వాతంత్ర్యం పొందిన రోజు.

1950 జనవరి 26 — భారత రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చి, భారత్ గణతంత్ర దేశంగా మారిన రోజు.

అందుకే రిపబ్లిక్ డేను కేవలం స్వాతంత్ర్య వేడుకగా చూడటం కంటే, భారత రాజ్యాంగ వ్యవస్థ ఏర్పడిన రోజుగా అర్థం చేసుకోవడం ముఖ్యమైన విషయం.

‘మనం, భారత ప్రజలు’ అనే మాటకు అర్థం ఏమిటి?

ప్రతి ఏడాది రిపబ్లిక్ డే కవాతులో సైనిక బలగాలు, ట్యాంకులు, యుద్ధ విమానాలు, సాంస్కృతిక ప్రదర్శనలు కనిపిస్తాయి. కానీ ఈ రోజుకు ఉన్న అసలు రాజ్యాంగపరమైన అర్థం వాటికంటే లోతైనది. భారత రాజ్యాంగ పీఠిక “మనం, భారత ప్రజలు” అనే భావనతో ప్రారంభమవుతుంది. అంటే దేశ పాలనా వ్యవస్థకు ప్రజలే మూలాధారం అనే సూత్రాన్ని అది ప్రతిబింబిస్తుంది.

1950 జనవరి 26న భారత్ ఇచ్చుకున్న సమాధానం ఇదే—దేశ అత్యున్నత అధికారానికి ఇకపై వారసత్వ రాజరికం కాదు, భారత రాజ్యాంగమే ఆధారం.

అందుకే ప్రతి రిపబ్లిక్ డే సందర్భంగా కేవలం కవాతును చూడటం మాత్రమే కాకుండా, 1950లో భారతదేశం స్వీకరించిన రాజ్యాంగ విలువలు నేటి ప్రజా జీవితంలో ఎంతవరకు ప్రతిఫలిస్తున్నాయో కూడా ఆలోచించాల్సిన అవసరం ఉంది.

2026లోనూ జనవరి 26 మనకు గుర్తుచేసే ప్రధాన విషయం ఇదే: స్వాతంత్ర్యం దేశాన్ని విదేశీ పాలన నుంచి విముక్తి చేసింది. గణతంత్రం ఆ స్వాతంత్ర్యాన్ని రాజ్యాంగ వ్యవస్థ ద్వారా ఎలా నడపాలో నిర్వచించింది.