మీకు రాజ్యాంగం కల్పించిన హక్కులే తెలుసా? పౌరులుగా మీ బాధ్యతలు తెలుసా?

భారత రాజ్యాంగం మనకు కల్పించిన ప్రాథమిక హక్కుల గురించి అడిగితే చాలామంది వెంటనే సమాధానం చెబుతారు. భావప్రకటనా స్వేచ్ఛ, సమానత్వపు హక్కు, గౌరవంగా జీవించే హక్కు.. ఇలా ఎన్నో హక్కులను గుర్తుచేసుకుంటారు. కానీ అదే వ్యక్తిని రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన ప్రాథమిక విధుల గురించి అడిగితే మాత్రం సమాధానం చెప్పడానికి కొంత సమయం తీసుకుంటారు. హక్కుల గురించి తెలిసినంతగా పౌరులుగా మనం నిర్వర్తించాల్సిన బాధ్యతల గురించి చాలామందికి అవగాహన ఉండదు.

అయితే భారత రాజ్యాంగం పౌరులకు హక్కులు కల్పించడమే కాదు.. దేశం పట్ల, సమాజం పట్ల కొన్ని బాధ్యతలను కూడా నిర్దేశించింది. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 51Aలో పొందుపరిచిన ఈ ప్రాథమిక విధులు ప్రతి పౌరుడు గుర్తుంచుకోవాల్సిన అంశాలు. ప్రస్తుతం మన రాజ్యాంగంలో మొత్తం 11 ప్రాథమిక విధులు ఉన్నాయి.

రాజ్యాంగం చెప్పిన 11 ప్రాథమిక విధులు ఏమిటి?

దేశ పౌరులుగా ప్రతి ఒక్కరూ రాజ్యాంగం పట్ల గౌరవం కలిగి ఉండాలి. జాతీయ జెండా, జాతీయ గీతాన్ని గౌరవించాలి. స్వాతంత్య్ర పోరాటానికి స్ఫూర్తినిచ్చిన ఆదర్శాలను గౌరవిస్తూ వాటిని ఆచరణలో పాటించాలి. దేశ సార్వభౌమాధికారాన్ని, ఐక్యతను, సమగ్రతను కాపాడాలి.

మతం, భాష, ప్రాంతం వంటి భిన్నత్వాలకు అతీతంగా భారతీయులందరిలో సోదరభావాన్ని పెంపొందించాలి. మహిళల గౌరవానికి భంగం కలిగించే ఆచారాలను విడనాడాలి. దేశ సమ్మిళిత సంస్కృతీ వారసత్వాన్ని కాపాడాలి. అడవులు, సరస్సులు, నదులు, వన్యప్రాణులతో సహా ప్రకృతిని సంరక్షించాలి. జీవుల పట్ల కరుణ చూపాలి.

అలాగే శాస్త్రీయ దృక్పథాన్ని, మానవతా విలువలను, ప్రశ్నించే తత్వాన్ని పెంపొందించుకోవాలి. ప్రభుత్వ ఆస్తులను కాపాడాలి. హింసకు దూరంగా ఉండాలి. వ్యక్తిగతంగా, సామూహికంగా చేపట్టే ప్రతి పనిలోనూ ఉన్నత ప్రమాణాలను సాధించేందుకు కృషి చేయాలి. ఆరేళ్ల నుంచి 14 ఏళ్ల మధ్య వయసున్న తమ పిల్లలకు లేదా సంరక్షణలో ఉన్న పిల్లలకు విద్యావకాశాలు కల్పించడం తల్లిదండ్రులు, సంరక్షకుల బాధ్యత.

ఇవన్నీ కేవలం పుస్తకాల్లో చదివి వదిలేయాల్సిన అంశాలు కావు. మన దైనందిన జీవితంలో పాటించాల్సిన పౌర బాధ్యతలు.

అసలు రాజ్యాంగంలో ఈ విధులు ఉన్నాయా?

భారత రాజ్యాంగాన్ని 1950లో అమల్లోకి తెచ్చినప్పుడు ప్రాథమిక విధులు అందులో లేవు. అనంతరం 1976లో 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా వీటిని రాజ్యాంగంలో చేర్చారు. ఇందుకోసం సర్దార్ స్వరణ్ సింగ్ నేతృత్వంలోని కమిటీ చేసిన సిఫారసులు కీలకంగా నిలిచాయి.

ఇక్కడ చరిత్రకు సంబంధించిన ఒక ముఖ్యమైన విషయం ఉంది. ప్రాథమిక విధులను రాజ్యాంగంలో చేర్చిన 1976 సంవత్సరం.. దేశంలో అత్యవసర పరిస్థితి (ఎమర్జెన్సీ) అమల్లో ఉన్న కాలం. ఆ సమయంలో ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ, పౌర స్వేచ్ఛలు తీవ్ర ఒత్తిడిని ఎదుర్కొన్నాయి. కొన్ని ప్రాథమిక హక్కుల అమలుపై కూడా ఆంక్షలు విధించబడ్డాయి. ఇలాంటి చారిత్రక నేపథ్యంలోనే పౌరుల విధులకు రాజ్యాంగంలో ప్రత్యేక స్థానం లభించింది.

తరువాత, 2002లో 86వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా విద్యకు సంబంధించిన ప్రాథమిక విధిని చేర్చారు. ఆరేళ్ల నుంచి 14 ఏళ్ల మధ్య వయసున్న పిల్లలకు విద్యావకాశాలు కల్పించే బాధ్యతను తల్లిదండ్రులు లేదా సంరక్షకులకు అప్పగించారు. దీంతో ప్రాథమిక విధుల సంఖ్య 11కు చేరింది.

ప్రాథమిక విధులను పాటించకపోతే జైలు శిక్ష పడుతుందా?

ఇది చాలామందికి తెలియని ముఖ్యమైన విషయం. ప్రాథమిక హక్కులకు, ప్రాథమిక విధులకు మధ్య అమలుకు సంబంధించి తేడా ఉంది. ప్రాథమిక విధులను పాటించలేదనే కారణంతో మాత్రమే ఒక వ్యక్తిపై నేరుగా కోర్టులో కేసు పెట్టి శిక్ష విధించలేరు. ఉదాహరణకు, స్వాతంత్య్ర పోరాట ఆదర్శాలను గౌరవించలేదని లేదా శాస్త్రీయ దృక్పథాన్ని పెంపొందించుకోలేదని మాత్రమే ఒకరిని అరెస్టు చేయలేరు.

ఎందుకంటే ప్రాథమిక విధులు ప్రధానంగా పౌరుల నైతిక, సామాజిక బాధ్యతలను గుర్తుచేస్తాయి. అయితే వీటికి చట్టపరమైన ప్రాధాన్యం లేదని భావించడం కూడా తప్పే. కొన్ని సందర్భాల్లో సంబంధిత చట్టాలు ఉల్లంఘించినప్పుడు శిక్షలు విధించవచ్చు. అలాగే పర్యావరణ పరిరక్షణ, ప్రభుత్వ ఆస్తుల రక్షణ వంటి అంశాల్లో న్యాయస్థానాలు ప్రాథమిక విధులను ఇతర చట్టాలను అర్థం చేసుకోవడానికి, వాటి స్ఫూర్తిని వివరించడానికి ప్రస్తావించాయి.

అంటే, ప్రాథమిక విధులు నేరుగా అమలు చేయదగిన హక్కుల మాదిరిగా లేకపోయినా.. రాజ్యాంగం ఆశించే పౌర ప్రవర్తనకు మార్గదర్శకంగా నిలుస్తాయి.

మన రోజువారీ జీవితంలో ఈ విధుల ప్రాధాన్యం ఎంత?

ఒకసారి మన చుట్టూ ఉన్న పరిస్థితులను గమనించండి. పార్కులు, రైల్వే స్టేషన్లు, బస్‌స్టాపులు, రహదారులు.. ఇవన్నీ ప్రజలందరికీ ఉపయోగపడే సామూహిక ప్రదేశాలు. వాటిని శుభ్రంగా ఉంచడం, గోడలపై రాతలు రాయకపోవడం, చెత్తను ఎక్కడపడితే అక్కడ వేయకపోవడం, ప్రభుత్వ ఆస్తులను ధ్వంసం చేయకుండా కాపాడటం మన బాధ్యత.

ప్రతి చోటా ఒక పోలీసు ఉండి మనల్ని పర్యవేక్షించలేరు. ప్రతి తప్పును చట్టం ద్వారా నియంత్రించడం కూడా సాధ్యం కాదు. ప్రజల్లో బాధ్యతాయుతమైన ప్రవర్తన, సామాజిక స్పృహ ఉన్నప్పుడే ప్రజా ఆస్తులు, పర్యావరణం, సామాజిక ఐక్యత మెరుగ్గా ఉంటాయి.

అదేవిధంగా భిన్న మతాలు, భాషలు, సంస్కృతులకు చెందిన ప్రజలను గౌరవించడం.. వదంతులను గుడ్డిగా నమ్మకుండా ప్రశ్నించడం.. ఆధారాలతో విషయాలను పరిశీలించడం.. హింసకు దూరంగా ఉండటం కూడా బాధ్యతాయుతమైన పౌర జీవితంలో భాగమే.

హక్కులు ఎంత ముఖ్యమో.. బాధ్యతలూ అంతే ముఖ్యం!

ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రాథమిక హక్కులు అత్యంత కీలకమైనవి. అవి వ్యక్తి స్వేచ్ఛను, సమానత్వాన్ని, గౌరవాన్ని కాపాడతాయి. అదే సమయంలో ప్రాథమిక విధులు సమాజం పట్ల, దేశం పట్ల మన బాధ్యతలను గుర్తుచేస్తాయి.

అయితే విధుల పేరుతో పౌరుల హక్కులను తగ్గించడం లేదా ప్రతి చిన్న సామాజిక తప్పిదాన్ని నేరంగా పరిగణించడం సరైన విధానం కాదు. హక్కులు, విధులు రెండూ రాజ్యాంగ వ్యవస్థలో తమదైన ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంటాయి.

ఒక దేశం చట్టాల ఆధారంగా మాత్రమే ముందుకు సాగదు. అక్కడి ప్రజల అలవాట్లు, పరస్పర గౌరవం, సామాజిక బాధ్యత, ప్రజా ఆస్తుల పట్ల శ్రద్ధ కూడా దేశ పురోగతిని ప్రభావితం చేస్తాయి. ఎవరూ చూడకపోయినా సరైన పని చేయడం, ఇతరుల హక్కులను గౌరవించడం, సమాజానికి ఉపయోగపడేలా వ్యవహరించడం నిజమైన పౌర బాధ్యతకు నిదర్శనం.

తదుపరి మీరు మీ ప్రాథమిక హక్కును వినియోగించుకునే సందర్భంలో ఒక్కసారి ఆలోచించండి. అదే రాజ్యాంగం మీకు ఒక పౌరుడిగా కొన్ని విధులను కూడా అప్పగించింది. వాటిలో మీకు ఎన్ని తెలుసు? వాటిలో ఎన్ని మీ రోజువారీ జీవితంలో పాటిస్తున్నారు?

గుర్తుంచుకోండి: రాజ్యాంగం మనకు హక్కులను కల్పిస్తుంది.. బాధ్యతాయుతమైన పౌరులుగా దేశాన్ని మెరుగుపరచే అవకాశం కూడా మనకే ఇస్తుంది.