స్కూల్లో ఫ్రీ సీట్లు లేవంటున్నారా? విద్యా హక్కు చట్టం ఏం చెబుతోందంటే..

ఒక చిన్న పట్టణంలో నివసించే ఓ తండ్రి, తన కూతురి ప్రవేశం కోసం సమీపంలోని పేరున్న ప్రైవేట్ పాఠశాల అడ్మిషన్ ఫారమ్‌ను నింపుతున్నాడు. తనలాంటి వారి పిల్లలకు కొన్ని సీట్లు ఉచితంగా కేటాయిస్తారని ఎక్కడో విన్నాడు. కానీ, స్కూల్ ఫ్రంట్ ఆఫీస్ సిబ్బంది మాత్రం “కోటా సీట్లన్నీ ఎప్పుడో నిండిపోయాయి” అని చెప్పి పంపిస్తారు. ఆ మాట నిజమో కాదో సరిచూసుకునే మార్గం తెలియక, చట్టం తమలాంటి పేద కుటుంబాలకు వర్తించదేమో అనుకుంటూ నిరాశగా వెనుదిరుగుతాడు.

నిజానికి ఆ చట్టం వర్తిస్తుంది.. ఆయన ఊహించినదానికంటే స్పష్టంగా, బలంగానే ఉంది. కానీ, ఆ చట్టం ఇస్తున్న హామీకి.. ఆ తండ్రి ఎదుర్కొన్న వాస్తవ పరిస్థితులకు మధ్య ఉన్న పెద్ద వ్యత్యాసమే అసలైన కథ.

2009 విద్యా హక్కు చట్టం (RTE) – కాగితంపై ఉన్న అద్భుత హామీ:

భారత ప్రభుత్వం 2009లో తీసుకొచ్చిన ‘ఉచిత మరియు నిర్బంధ విద్యా హక్కు చట్టం’ (RTE Act) ప్రపంచంలోనే అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైన విద్యా చట్టాలలో ఒకటి.

రాష్ట్ర ప్రభుత్వ బాధ్యత: ఆరు నుంచి పద్నాలుగేళ్ల వయసున్న ప్రతి బిడ్డకు ఉచిత, నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్యను అందించడం చట్టబద్ధమైన బాధ్యత. ఒకవేళ ఆ వయసు పిల్లలు బడిలో లేకపోతే, అది కుటుంబం చేసిన తప్పు కాక, పాలనా వైఫల్యంగా ఈ చట్టం పరిగణిస్తుంది. ప్రపంచంలోని చాలా దేశాల చట్టాలకు భిన్నంగా భారత్‌లో ఈ బాధ్యతను నేరుగా ప్రభుత్వంపై (స్టేట్) మోపడం విశేషం.

25 శాతం ప్రైవేట్ పాఠశాలల కోటా: సంపన్నులకు, పేదలకు వేర్వేరు వ్యవస్థలు ఉండకూడదనే ఉద్దేశంతో.. ప్రతి ప్రైవేట్ అన్‌ఎయిడెడ్ పాఠశాల తమ ప్రవేశ స్థాయి తరగతుల్లో 25 శాతం సీట్లను ఆర్థికంగా వెనుకబడిన, బలహీన వర్గాల పిల్లలకు కేటాయించాలని ఈ చట్టం నిర్దేశించింది. ఈ ఫీజులను ప్రభుత్వమే పాఠశాలలకు రీయింబర్స్ చేస్తుంది.

ఆచరణలో ఎదురవుతున్న సవాళ్లు – వాస్తవాలు ఏం చెబుతున్నాయి?

కాగితంపై అద్భుతంగా ఉన్న ఈ చట్టం, క్షేత్రస్థాయి అమలులో అనేక అడ్డంకులను ఎదుర్కొంటోంది:

మౌలిక వసతుల కొరత: 2019-20 ప్రభుత్వ గణాంకాల ప్రకారం.. దేశంలోని పాఠశాలల్లో కేవలం 25.5 శాతం పాఠశాలలు మాత్రమే చట్టం నిర్దేశించిన అన్ని మౌలిక వసతుల (తగిన తరగతి గదులు, త్రాగునీరు, మరుగుదొడ్లు) ప్రమాణాలను కలిగి ఉన్నాయి. రాష్ట్రాల వారీగా చూస్తే పంజాబ్ 63.6 శాతం అనుసరణతో ముందుండగా, మేఘాలయా కేవలం 1.3 శాతంతో వెనుకబడి ఉంది. అంటే ఒక పిల్లాడికి అందాల్సిన నాణ్యమైన విద్య వారు పుట్టిన రాష్ట్రం, జిల్లాపై ఆధారపడి ఉంటోంది.

కోటాలపై ప్రైవేట్ స్కూళ్ల కొర్రీలు: పేదల కోసం కేటాయించిన 25 శాతం సీట్ల విషయంలో ప్రైవేట్ పాఠశాలలు అనేక సాంకేతిక సాకులు చూపుతున్నాయి. దూరం లెక్కల్లో తేడాలు చూపడం, అర్హతలను నిరాకరించడం లేదా “సీట్లు అయిపోయాయి” అంటూ దరఖాస్తులను ఆలస్యం చేయడం వంటి పద్ధతులతో అర్హులైన పిల్లలను దూరం చేస్తున్నాయి. స్థానిక విద్యాశాఖ అధికారుల పర్యవేక్షణ లోపం వల్ల ఇవి నిరాటంకంగా కొనసాగుతున్నాయి.

బడ్జెట్ కొరత – ఖాళీగా ఉన్న ఉపాధ్యాయ పోస్టులు: చట్టాన్ని పూర్తిగా అమలు చేయడానికి భారీ నిధులు అవసరం కాగా.. దేశంలో విద్యపై ప్రభుత్వ వ్యయం స్థూల దేశీయోత్పత్తిలో (GDP) 4 శాతానికంటే తక్కువగానే ఉంటోంది. దీనివల్ల దేశవ్యాప్తంగా దాదాపు 5,08,000 ఉపాధ్యాయ పోస్టులు ఇప్పటికీ ఖాళీగానే ఉన్నాయి.

ఇదొక శక్తివంతమైన నిబంధన – తల్లిదండ్రులు తెలుసుకోవాల్సింది:

ఇన్ని సమస్యలు ఉన్నప్పటికీ, ఈ చట్టం కేవలం ఒక కల మాత్రమే కాదు. దశాబ్దాల క్రితంతో పోలిస్తే బడిబయట ఉన్న పిల్లల సంఖ్య గణనీయంగా తగ్గింది. ప్రాథమిక విద్య దాదాపు సార్వత్రికమైంది.

ఒకవేళ మీ సమీపంలోని ప్రైవేట్ పాఠశాల “ఉచిత సీట్లు అన్నీ భర్తీ అయ్యాయి” అని చెబితే, అది నిజంగా ఎలా నిండిపోయాయి? ఎవరి పర్యవేక్షణలో భర్తీ అయ్యాయి? అని ప్రశ్నించే పూర్తి హక్కు తల్లిదండ్రులకు ఉంది.

ఈ 25 శాతం కోటా అనేది పాఠశాలలు తమ దయతో ఇచ్చే ఫ్రీలాభం కాదు.. చట్టం కల్పించిన పౌరుడి హక్కు..

ఒకవేళ స్కూల్ యాజమాన్యం నిరాకరిస్తే, స్థానిక జిల్లా విద్యాశాఖ అధికారి (DEO) ద్వారా దీనిని సవాలు చేసే అవకాశం ఉంది. చాలా మంది కుటుంబాలకు ఈ చట్టబద్ధమైన మార్గం తెలియక వెనకడుగు వేస్తుంటారు.

రాజ్యాంగం కల్పించిన విద్యా హక్కు కేవలం పుస్తకాలకు పరిమితం కాదు.. సమాన అవకాశాల కోసం పేద పిల్లలు వేసే మొదటి అడుగు..!