ప్రభుత్వ బడుల్లో మధ్యాహ్న భోజనం.. ప్రైవేట్ స్కూళ్లలో పేద పిల్లలకు ఎందుకు లేదు?

2001లో కరువు, ఆకలి చావులపై ‘పీపుల్స్ యూనియన్ ఫర్ సివిల్ లిబర్టీస్’ దాఖలు చేసిన పిటిషన్‌పై భారత సుప్రీంకోర్టు విచారణ జరుపుతూ ఒక చారిత్రాత్మక తీర్పు ఇచ్చింది. ప్రభుత్వ, ప్రభుత్వ నిధులు పొందే ప్రాథమిక పాఠశాలల్లోని ప్రతి చిన్నారికి ఆరు నెలల్లోగా వండిన మధ్యాహ్న భోజనాన్ని అందించాలని రాష్ట్రాలను ఆదేశించింది. నిరుపేదల ఆకలి తీర్చే దిశగా ప్రారంభమైన ఈ నిర్ణయం.. చివరికి భారతీయ విద్యా వ్యవస్థలోనే పిల్లలను తరగతి గదుల్లో నిలబెట్టే అతిపెద్ద ఆచరణాత్మక ప్రయోగంగా రూపాంతరం చెందింది.

ఉచిత భోజనమనే ఆలోచన కొత్తదేమీ కాదు. తమిళనాడు ప్రభుత్వం 1960ల ప్రారంభం నుంచే దీనిని అమలు చేస్తోంది. దీనివల్ల ముఖ్యంగా బాలికలు, పేద కుటుంబాల పిల్లలు బడిబాట పట్టడంలో స్పష్టమైన మార్పు వచ్చింది. సుప్రీంకోర్టు ఉత్తర్వు ఆ తమిళనాడు నమూనాను దేశమంతటికీ విస్తరించి చట్టబద్ధం చేసింది.

గణాంకాల రూపంలో మధ్యాహ్న భోజన పథక విస్తృతి:

ప్రస్తుతం ‘పీఎం పోషణ్’ (PM POSHAN) పేరుతో నడుస్తున్న ఈ పథకం దేశవ్యాప్తంగా కోట్ల మంది పిల్లలకు చేరుతోంది:

లబ్ధిదారులు: UDISE+ (2024-25) నివేదిక ప్రకారం.. దేశంలోని 10.9 లక్షల విద్యాసంస్థల్లో దాదాపు 10.32 కోట్ల మంది (103.2 మిలియన్లు) పిల్లలు ఈ పథకం ద్వారా ఉచిత భోజనం పొందుతున్నారు.

బడ్జెట్ కేటాయింపులు: 2021-26 కాలానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం రూ. 54,061 కోట్ల బడ్జెట్‌ను కేటాయించింది. ప్రతి విద్యార్థి వంట వ్యయం కింద ప్రాథమిక స్థాయికి రోజుకు రూ. 6.78, ఉన్నత ప్రాథమిక స్థాయికి రూ. 10.17 వంతున చెల్లిస్తున్నారు.

హాజరుపై ప్రభావం: ఆర్థిక పరిశోధనల ప్రకారం.. పేద కుటుంబాల్లోని పిల్లలు బడి మానకుండా క్రమం తప్పకుండా రావడానికి ఈ పథకం ప్రధాన ప్రోత్సాహకంగా పనిచేసింది.

ఈ పథకంలో ఉన్న ప్రధాన లోపాలు – సవాళ్లు:

ఇంత పెద్ద ఎత్తున నిధులు కేటాయిస్తున్నప్పటికీ, వ్యవస్థలో కొన్ని పెద్ద లోపాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి:

ప్రైవేట్ పాఠశాలల పిల్లలకు దక్కని సదుపాయం: దేశంలోని మొత్తం విద్యార్థుల్లో పీఎం పోషణ్ పథకం కేవలం 41.8 శాతం మందికి మాత్రమే చేరుతోంది. గుర్తింపు పొందిన ప్రైవేట్ అన్‌ఎయిడెడ్ పాఠశాలల్లో దాదాపు 9.58 కోట్ల మంది (మొత్తం విద్యార్థులలో 39%) చదువుతున్నారు. తక్కువ ఫీజులు ఉండే ప్రైవేట్ పాఠశాలల్లో చదివే పేద పిల్లలకు ఈ భోజన వసతి ఏమాత్రం లభించడం లేదు.

నాణ్యత – ద్రవ్యోల్బణ భారం: ఆహార ద్రవ్యోల్బణానికి అనుగుణంగా వంట వ్యయాల బడ్జెట్ పెరగకపోవడంతో వడ్డించే ఆహార నాణ్యత, పరిశుభ్రతపై నిరంతరం ఫిర్యాదులు వెల్లువెత్తుతున్నాయి.

తరగతి గదిలో మార్పు – సామాజిక ఐక్యత:

కేవలం హాజరు శాతాన్ని పెంచడమే కాకుండా, ఈ పథకం పిల్లల చదువుపై, సమాజంపై బహుముఖ ప్రభావం చూపుతోంది:

అభ్యసన మెరుగుదల: ఉదయం ఖాళీ కడుపుతో బడికి వచ్చే పిల్లలు మధ్యాహ్నం ఆరోగ్యకరమైన ఆహారం తినడం వల్ల వారి దృష్టి, ఏకాగ్రత పెరుగుతున్నాయి. పాఠ్యాంశాల సంస్కరణలు చేయలేని పనిని ఒక వేడి భోజనం సాధిస్తోంది.

కులాంతర సమానత్వం: తరగతి గది వెలుపల ఆహారం అనేది సమాజంలో వ్యత్యాసాలకు గుర్తుగా ఉన్న తరుణంలో.. బడిలో కులమతాలకు అతీతంగా పిల్లలందరూ ఒకే చోట కూర్చుని భోజనం చేయడం సామాజిక సమరసతకు పునాది వేస్తోంది.

మనం అడగాల్సిన ప్రశ్న ఏంటంటే..

రోజూ 10 కోట్ల మందికి పైగా పిల్లలకు ఆహారాన్ని అందిస్తున్న ఈ బృహత్తర పథకం, దశాబ్దాలుగా అమలు జరుగుతోందనే అలసత్వానికి గురికాకూడదు. నాణ్యమైన విద్యలో మధ్యాహ్న భోజనం అనేది ఒక చిన్న అనుబంధ అంశం మాత్రమే అని తోసిపుచ్చలేం.

ఒక పౌరుడిగా మనం ఆలోచించాల్సింది ఒక్కటే: ఈ పథకంలో ఆహార నాణ్యత, నిధుల వినియోగం సరైన రీతిలో సాగుతున్నాయా? ప్రైవేట్ బడుల్లో చదువుతున్న పేద పిల్లలకు కూడా ఇటువంటి పోషకాహారం అందేలా చూడాల్సిన అవసరం ఉందా లేదా?..