నాణేలపై ఉన్న ఆ గుర్తులకు అర్థమేంటి? 99 శాతం మందికి తెలియని విషయం

మన చేతిలోని భారతీయ నాణేలపై సంవత్సరం కింద కనిపించే చుక్క, వజ్రం, నక్షత్రం వంటి చిన్న గుర్తులు కేవలం డిజైన్ కోసం వేసినవి కావు. వీటిని మింట్ మార్క్స్ అంటారు. నాణెం ఏ టంకశాలలో తయారైందో ఈ గుర్తుల ద్వారా తెలుసుకోవచ్చు. హైదరాబాద్ నాణేలపై నక్షత్రం, ముంబై నాణేలపై వజ్రం, నోయిడా నాణేలపై చుక్క గుర్తులు కనిపిస్తాయి. కోల్‌కతా టంకశాలలో తయారైన నాణేలపై సాధారణంగా మింట్ మార్క్ ఉండదు.

Coins And Mint Marks

Janardhan Veluru |
Updated on: Aug 18, 2026 | 5:32 PM

డిజిటల్ యుగంలో వీటి వాడకం చాలా వరకు తగ్గిపోయినా.. అప్పుడప్పుడూ మన చేతికి రూపాయి నాణేలు వస్తూనే ఉంటాయి. మన చేతుల్లోకి వచ్చే రూ. 1, రూ.2, రూ.5, రూ.10, రూ.20 నాణేలను నిశితంగా గమనిస్తే వాటిని తయరు చేసిన సంవత్సరం కనిపిస్తుంది. దాని కింద చిన్న చుక్క, వజ్రం లేదా నక్షత్రం వంటి గుర్తులు కనిపిస్తాయి. చాలామందికి ఇవి డిజైన్‌లో భాగమని అనిపించినా.. నిజానికి ఈ గుర్తులకు ప్రత్యేకమైన అర్థం ఉంది. అవి ఆ నాణెం ఏ మింట్ కేంద్రంలో తయారైందో తెలియజేస్తాయి.

ప్రస్తుతం భారతదేశంలో ముంబై, కోల్‌కతా, హైదరాబాద్, నోయిడాలో నాణేలను తయారు చేసే మింట్ కేంద్రాలు ఉన్నాయి. ఒక్కో మింట్ కేంద్రానికి ప్రత్యేక గుర్తు(మింట్ మార్క్) ఉంటుంది. ఆ గుర్తులనే అక్కడ తయారుచేసే నాణేలపై వాడుతారు.

స్టార్ (Star Mark): హైదరాబాద్‌లోని టంకశాల 1803లో ఏర్పాటైంది. ఇక్కడ తయారయ్యే నాణేలపై సాధారణంగా స్టార్ (★) గుర్తు ఉంటుంది.
డైమండ్ (Diamond Mark): 1829లో స్థాపించబడిన ముంబై టంకశాల నాణేలపై డైమండ్ (♦) గుర్తు కనిపిస్తుంది. కొన్ని ప్రూఫ్ నాణేలపై ‘B’ లేదా ‘M’ అక్షరాలు కూడా కనిపించే అవకాశముంది.
చిన్న చుక్క (Dot Mark): 1988లో ప్రారంభమైన నోయిడా టంకశాల నాణేలపై చుక్క (•) గుర్తును ఉపయోగిస్తుంది.
ఏ గుర్తు లేకపోతే (No Mark): 1757లో స్థాపించబడిన కోల్‌కతా టంకశాల భారతదేశంలోని పురాతన టంకశాలల్లో ఒకటి. ఇక్కడ తయారయ్యే నాణేలపై ప్రత్యేకమైన మింట్ మార్క్ ఉండదు.

ఇకపై మీ చేతిలో ఉన్న నాణెంపై సంవత్సరం కింద ఉన్న చిన్న గుర్తును పరిశీలించండి. నక్షత్రం ఉంటే హైదరాబాద్, వజ్రం ఉంటే ముంబై, చుక్క ఉంటే నోయిడా, గుర్తు లేకపోతే కోల్‌కతా టంకశాలలో తయారైనట్టు అర్థం.