ఎర్రకోట అసలు పేరేంటి? మొఘల్ చక్రవర్తుల తర్వాత బ్రిటీషర్లు దీన్ని ఎలా వాడారు?
షాజహాన్ కాలంలో మొఘల్ సామ్రాజ్య అధికార కేంద్రంగా ఉన్న ఎర్రకోటను 1857 తిరుగుబాటు తర్వాత బ్రిటిష్ స్వాధీనం చేసుకున్నారు. రాజభవనాన్ని సైనిక కంటోన్మెంట్గా మార్చి, అనేక భవనాలను కూల్చి బ్యారక్లు నిర్మించారు. బహదూర్ షా జఫర్ విచారణ కూడా ఇక్కడే జరిగింది.
ఢిల్లీలోని ఎర్రకోట ఒకప్పుడు ఖిలా-ఎ-ముబారక్ పేరుతో మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి ప్రధాన అధికార కేంద్రంగా ఉండేది. షాజహాన్ కాలంలో నిర్మించిన ఈ అద్భుతమైన కోట దాదాపు రెండు శతాబ్దాల పాటు మొఘల్ చక్రవర్తుల నివాసంగా నిలిచింది. 1857 తిరుగుబాటు వరకు ఇది మొఘలుల రాజకీయ, సాంస్కృతిక శక్తికి ప్రతీకగా కొనసాగింది. అయితే 1857లో బ్రిటిష్ పాలకులు దీనిని స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత ఎర్రకోట రూపమే మారిపోయింది.
1857 తిరుగుబాటుతో కీలక మలుపు
1857లో భారతదేశంలో మొదటి స్వాతంత్ర్య సమరంగా పరిగణించే తిరుగుబాటు ప్రారంభమైనప్పుడు, ఢిల్లీ దానికి ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది. తిరుగుబాటుదారులు చివరి మొఘల్ చక్రవర్తి బహదూర్ షా జఫర్ను తమ నాయకుడిగా ప్రకటించారు. దీంతో ఎర్రకోట మరోసారి రాజకీయ ప్రతిఘటనకు కేంద్రంగా మారింది. అయితే బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సైన్యం ఢిల్లీపై తీవ్ర దాడి చేసింది. భారీ పోరాటం అనంతరం బ్రిటిష్ సైన్యం ఎర్రకోటను స్వాధీనం చేసుకుంది. బహదూర్ షా జఫర్ను అరెస్టు చేసి, మొఘల్ పాలనకు ముగింపు పలికింది.
రాజభవనం నుంచి సైనిక కంటోన్మెంట్గా..
ఎర్రకోట బ్రిటిష్ ఆధీనంలోకి వచ్చిన తర్వాత దాని వినియోగం పూర్తిగా మారిపోయింది. ఒకప్పుడు చక్రవర్తుల రాజభవనంగా ఉన్న కోటను బ్రిటిష్ వారు సైనిక కంటోన్మెంట్గా మార్చారు. కోటలోని అనేక రాజభవనాలు, తోటలు, నిర్మాణాలు తొలగించారు. వాటి స్థానంలో సైనికుల కోసం బ్యారక్లు, ఇతర సైనిక అవసరాలకు సంబంధించిన నిర్మాణాలు ఏర్పాటు చేశారు. మొఘల్ కాలానికి చెందిన అనేక విలువైన వస్తువులు దోచుకున్నారు. కోటలోని ఫర్నిచర్, కళాఖండాలు, విలువైన వస్తువుల్లో చాలా వరకు ధ్వంసం చేశారు, మరికొన్నింటిని బ్రిటన్కు తరలించారు. దీంతో ఎర్రకోట తన అసలు రాజసౌందర్యంలో గణనీయమైన భాగాన్ని కోల్పోయింది.
బహదూర్ షా జఫర్కు ఎర్రకోటలోనే విచారణ
1857 తిరుగుబాటు అనంతరం చివరి మొఘల్ చక్రవర్తి బహదూర్ షా జఫర్పై బ్రిటిష్ వారు ఎర్రకోటలోనే విచారణ నిర్వహించారు. ఆయనపై తిరుగుబాటుకు మద్దతు ఇవ్వడం సహా పలు ఆరోపణలు మోపారు. విచారణ అనంతరం ఆయనను దోషిగా తేల్చి బర్మా (ప్రస్తుత మయన్మార్)లోని రంగూన్కు బహిష్కరించారు. అక్కడే 1862లో ఆయన మరణించారు.
బ్రిటిష్ సైనిక న్యాయస్థానాలకు వేదిక
ఎర్రకోట బ్రిటిష్ సైనిక స్థావరంగా మాత్రమే కాకుండా సైనిక న్యాయస్థానంగా కూడా ఉపయోగించబడింది. బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసిన సైనికులపై విచారణలు ఇక్కడ జరిగేవి. ఈ కోటలో సైనిక అధికారుల కోర్ట్-మార్షల్లు నిర్వహించడం ద్వారా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం తన అధికారాన్ని ప్రదర్శించింది.
INA ట్రయల్స్తో మరోసారి చరిత్రలోకి
ఎర్రకోట చరిత్రలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన మరో విచారణ 1945-46లో జరిగింది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం అనంతరం ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్ (INA)కు చెందిన అధికారులు ప్రేమ్ సెహగల్, గుర్బక్ష్ సింగ్ ధిల్లాన్, షానవాజ్ ఖాన్లపై బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఎర్రకోటలో కోర్ట్-మార్షల్ నిర్వహించింది. ఈ విచారణలు దేశవ్యాప్తంగా తీవ్ర రాజకీయ స్పందనకు కారణమయ్యాయి. భారత జాతీయోద్యమానికి మద్దతు మరింత పెరగడంలో ఈ కేసులు కీలక పాత్ర పోషించాయి. అందుకే ఈ విచారణలు చరిత్రలో రెడ్ ఫోర్ట్ ట్రయల్స్గా ప్రసిద్ధి చెందాయి.
స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భారత సైన్యం ఆధీనంలోకి
1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత కొంతకాలం ఎర్రకోటలోని అనేక ప్రాంతాలు భారత సైన్యం ఆధీనంలోనే ఉన్నాయి. అనంతరం చారిత్రక కట్టడాన్ని సంరక్షించేందుకు దాని బాధ్యతను భారత పురావస్తు సర్వే (ASI)కి అప్పగించారు. ఒకప్పుడు మొఘల్ సామ్రాజ్య వైభవానికి ప్రతీకగా నిలిచిన ఎర్రకోట.. ఆ తర్వాత బ్రిటిష్ సైనిక శక్తికి కేంద్రంగా మారింది. అదే ప్రదేశంలో బహదూర్ షా జఫర్ విచారణ నుంచి INA అధికారుల కోర్ట్-మార్షల్ వరకు భారత చరిత్రలో కీలక ఘట్టాలు చోటుచేసుకున్నాయి. అందుకే ఎర్రకోట కేవలం ఒక చారిత్రక కట్టడం మాత్రమే కాదు.. భారతదేశ రాజకీయ, సైనిక, స్వాతంత్ర్య చరిత్రకు సాక్ష్యంగా నిలిచిన సజీవ చరిత్ర.