Pashupati Seal: ఆ ముద్రికపై ఉంది శివుడా..? కాదా..? ప్రపంచవ్యాప్తంగా చర్చ
సింధు లోయ నాగరికతకు చెందిన సుమారు 4,300 ఏళ్ల నాటి పశుపతి ముద్రిక ప్రస్తుతం ప్రపంచవ్యాప్తంగా చర్చనీయాంశంగా మారింది. ఒక చిన్న ముద్రిక చుట్టూ మొదలైన ఈ వివాదం ఇప్పుడు భారతీయ నాగరికత, సాంస్కృతిక వారసత్వం, మత చరిత్ర, పురావస్తు పరిశోధనల వరకు విస్తరించింది. అసలు ఈ ముద్రికపై కనిపించే వ్యక్తి ఎవరు? ఆయన నిజంగా శివుడేనా? లేక మరో ప్రాచీన దేవతా రూపమా? అనే ప్రశ్నపై భిన్నాభిప్రాయాలు వ్యక్తమవుతున్నాయి.
ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్లో ఉన్న మొహెంజోదారో ప్రాంతంలో ఈ ముద్రిక లభించింది. దీనిని పురావస్తు నిపుణులు క్రీ.పూ. 2300 నుంచి 2000 మధ్యకాలానికి చెందినదిగా భావిస్తున్నారు. ముద్రికపై కొమ్ములాంటి శిరోభూషణం ధరించిన ఒక మానవ రూపం యోగ భంగిమను పోలిన ఆసనంలో కూర్చొని కనిపిస్తుంది. ఆ రూపం చుట్టూ ఏనుగు, నీటి గేదె, ఖడ్గమృగం వంటి జంతువులు కనిపిస్తాయి. ఈ కారణంగా 1920లలో మొహెంజోదారో తవ్వకాలకు నాయకత్వం వహించిన బ్రిటిష్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త జాన్ మార్షల్ ఆ రూపాన్ని శివుడి తొలి స్వరూపంగా, అంటే పశుపతిగా అభివర్ణించారు. అప్పటి నుంచి ఈ ముద్రిక ప్రజల్లో “పశుపతి ముద్రిక”గా ప్రసిద్ధి చెందింది.
ఇటీవల భారత ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక శాఖ ఈ ముద్రికను భారత నాగరికత నిరంతరాయంగా కొనసాగుతున్నదనడానికి ఒక ముఖ్యమైన సాక్ష్యంగా పేర్కొంది. ముద్రికలోని యోగ భంగిమ, జంతువులతో సంబంధం, ఆధ్యాత్మిక భావజాలం వంటి అంశాలు తరువాతి హిందూ సంప్రదాయాల్లో కనిపించే శైవ ఆరాధనతో అనుసంధానమై ఉన్నాయని అభిప్రాయపడింది. వేల ఏళ్ల క్రితం కనిపించిన ఈ సంకేతాలు నేటి భారతీయ సంస్కృతిలో కూడా కొనసాగుతున్నాయని ప్రభుత్వం పేర్కొంది.
అయితే అమెరికన్ చరిత్రకారిణి ఆడ్రీ ట్రుష్కే ఈ అభిప్రాయాన్ని సవాలు చేశారు. ముద్రికపై ఉన్న రూపాన్ని శివుడిగా నిర్ధారించే స్పష్టమైన ఆధారాలు లేవని ఆమె అన్నారు. ఇది ప్రాచీన ఇరాన్ ప్రాంతంలోని ఎలమైట్ సంస్కృతిలో కనిపించే ‘జంతువుల అధిపతి’ దేవతా రూపాలకు దగ్గరగా ఉండవచ్చని ఆమె వాదించారు. సింధు నాగరికత, ఇరాన్ ప్రాంత నాగరికతల మధ్య వాణిజ్య, సాంస్కృతిక సంబంధాలు ఉన్నందున కొన్ని కళాత్మక ప్రభావాలు ఒకదానిపై మరొకటి పడివుండవచ్చని ఆమె అభిప్రాయపడింది.
ఈ వ్యాఖ్యలపై భారతీయ చరిత్రకారులు, రచయితలు, పరిశోధకులు తీవ్రంగా స్పందించారు. ముద్రికపై కనిపించే ఏనుగు, ఖడ్గమృగం, నీటిగేదె వంటి జంతువులు భారత ఉపఖండానికి చెందినవని, ప్రాచీన ఎలమైట్ ప్రాంతంలో ఇవి సహజంగా కనిపించేవి కావని గుర్తు చేశారు. అలాగే మానవ రూపం యోగ భంగిమలో కూర్చోవడం కూడా భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాలతో ముడిపడి ఉన్న అంశమని పేర్కొన్నారు. కేవలం కొన్ని కళాత్మక పోలికల ఆధారంగా ఈ రూపం విదేశీ ప్రభావం వల్ల ఏర్పడిందని చెప్పడం సరైన నిర్ణయం కాదని వారు అభిప్రాయపడ్డారు.
అయితే ఈ వివాదంలో మరో కోణం కూడా ఉంది. పశుపతి ముద్రికపై ఉన్న రూపాన్ని శివుడిగా గుర్తించడం కూడా పూర్తిగా నిర్ధారితమైన విషయం కాదని కొందరు పరిశోధకులు చెబుతున్నారు. జర్మన్ పరిశోధకురాలు డోరిస్ శ్రీనివాసన్ వంటి పండితులు చాలా కాలం క్రితమే జాన్ మార్షల్ అభిప్రాయాన్ని ప్రశ్నించారు. ముద్రికలో కనిపించే లక్షణాలు తరువాతి కాలంలో ఏర్పడిన శివుడి రూపంతో పూర్తిగా సరిపోవని, కాబట్టి నేరుగా “శివుడు” అని చెప్పడం శాస్త్రీయంగా జాగ్రత్తగా పరిశీలించాల్సిన అంశమని వారు అభిప్రాయపడ్డారు. కొందరి దృష్టిలో అది స్థానిక దేవత కావచ్చు, మరికొందరి దృష్టిలో సంతానోత్పత్తి లేదా ప్రకృతి శక్తులకు సంబంధించిన ఆరాధ్య రూపం కావచ్చు.
ప్రముఖ పురాణ పరిశోధకుడు దేవదత్ పట్నాయక్ కూడా ఈ అంశంపై ఆసక్తికరమైన అభిప్రాయం వ్యక్తం చేశారు. చాలా మంది పండితులు దీనిని నేరుగా శివుడిగా అంగీకరించడం లేదని ఆయన పేర్కొన్నప్పటికీ, ముద్రికలో కనిపించే ఆసనం మాత్రం విశేషమైనదని అన్నారు. నేటి యోగ సంప్రదాయాల్లో కనిపించే కొన్ని భంగిమలను అది గుర్తుకు తెస్తుందని వ్యాఖ్యానించారు. అయితే ఆ రూపం పురుషుడా, స్త్రీనా, లేక మరే ఇతర దైవిక రూపమా అనే ప్రశ్నకు స్పష్టమైన సమాధానం ఇప్పటికీ లేదని చెప్పారు.
ఈ మొత్తం వివాదానికి మూల కారణం సింధు నాగరికత లిపి ఇప్పటికీ పూర్తిగా ఛేదించబడకపోవడమే. హరప్పా లిపిని ఇప్పటివరకు ఎవరూ ఖచ్చితంగా చదవలేకపోయారు. అందువల్ల ఆ నాగరికత ప్రజలు ఎవరిని ఆరాధించేవారు, ముద్రికలపై ఉన్న చిత్రాలకు అసలు అర్థం ఏమిటి, వాటి వెనుక ఉన్న మతపరమైన భావజాలం ఏమిటి అనే విషయాలు ఇప్పటికీ ఊహాగానాల స్థాయిలోనే ఉన్నాయి. పురావస్తు ఆధారాలు, కళాత్మక పోలికలు, చారిత్రక విశ్లేషణల ఆధారంగానే పరిశోధకులు తమ తమ అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
అందుకే పశుపతి ముద్రికపై కనిపించే రూపం నిజంగా శివుడే అని చెప్పడానికి కూడా పూర్తి ఆధారాలు లేవు. అదే సమయంలో అది శివుడితో ఎలాంటి సంబంధం లేదని ఖచ్చితంగా చెప్పడానికి కూడా తగిన ఆధారాలు లేవు. ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్న సమాచారం ప్రకారం.. ఇది ఇంకా పరిష్కారం కాని చారిత్రక ప్రశ్నగానే మిగిలి ఉంది.
నిజానికి ఈ వివాదం కేవలం ఒక ముద్రిక గురించి కాదు. భారత నాగరికతకు ఎంత ప్రాచీన చరిత్ర ఉంది? నేటి భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాలకు సింధు నాగరికతతో సంబంధం ఉందా? ప్రాచీన కళాఖండాలను ఆధునిక మతపరమైన గుర్తింపులతో అనుసంధానించవచ్చా? అనే పెద్ద ప్రశ్నలన్నింటినీ ఇది మరోసారి ముందుకు తీసుకొచ్చింది. దాదాపు శతాబ్ద కాలంగా కొనసాగుతున్న ఈ చర్చకు ఇప్పటికీ తుది సమాధానం లభించలేదు. హరప్పా లిపి రహస్యం ఛేదించబడే వరకు, మొహెంజోదారో పశుపతి ముద్రిక భారత ఉపఖండ చరిత్రలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన, అత్యంత వివాదాస్పదమైన పురావస్తు రహస్యాల్లో ఒకటిగానే మిగిలిపోయే అవకాశం ఉంది.