
మీరు ఎప్పుడైనా రాత్రిపూట ప్రశాంతంగా మంచంపై పడుకున్నప్పుడు, అకస్మాత్తుగా ఐదేళ్ల క్రితం జరిగిన ఓ ఇబ్బందికరమైన సంఘటన గుర్తుకు వచ్చిందా? ఎప్పుడో ఎవరికో ఏదో తప్పుగా చెప్పడం, అందరి ముందు అవమానానికి గురికావడం, స్నేహితుల మధ్య మాట్లాడిన మాటకు ఇబ్బందిపడటం.. ఇలా గతంలో జరిగిన చిన్న చిన్న తప్పులు కూడా మనసులో మెదులుతుంటాయి. అవి గుర్తొచ్చిన వెంటనే ముఖం వేడెక్కుతుంది. మనసులో ఏదో తెలియని ఆందోళన మొదలవుతుంది. మరో విచిత్రమైన విషయం ఏమిటంటే.. గత వారం మధ్యాహ్నం ఏం తిన్నామో కూడా గుర్తుండదు. కానీ సంవత్సరాల క్రితం జరిగిన ఓ ఇబ్బందికరమైన సంఘటన మాత్రం ప్రతి చిన్న వివరంతో సహా గుర్తుంటుంది. అసలు ఇలా ఎందుకు జరుగుతుంది? మనం మర్చిపోవాలనుకున్న జ్ఞాపకాలనే మెదడు పదేపదే ఎందుకు గుర్తుచేస్తుంది? దీని వెనుక ఆసక్తికరమైన శాస్త్రీయ కారణాలు ఉన్నాయి.
మన మెదడు ప్రతిరోజూ జరిగే ప్రతి సంఘటనను ఒక కెమెరాలా రికార్డ్ చేయదు. మనం చూసే, వినే, అనుభవించే లక్షలాది విషయాల్లో కొన్నింటినే ముఖ్యమైనవిగా గుర్తించి జ్ఞాపకాలుగా భద్రపరుస్తుంది. అయితే ఏ విషయాలను ఎక్కువగా గుర్తుంచుకోవాలో నిర్ణయించడంలో భావోద్వేగాలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ముఖ్యంగా భయం, బాధ, అవమానం, ఆందోళన వంటి బలమైన భావోద్వేగాలు కలిగించే సంఘటనలు మెదడులో ఎక్కువకాలం నిలిచిపోయే అవకాశం ఉంటుంది.
మన మెదడులో అమిగ్డాలా (Amygdala) అనే చిన్న బాదం ఆకారపు భాగం ఉంటుంది. ఇది భావోద్వేగాలకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని గుర్తించడంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది. అలాగే హిప్పోకాంపస్ (Hippocampus) అనే మరో భాగం కొత్త జ్ఞాపకాలు ఏర్పడటానికి, వాటిని భద్రపరచడానికి సహాయపడుతుంది. మనకు ఏదైనా సంఘటన తీవ్రంగా అనిపించినప్పుడు ఈ రెండు మెదడు భాగాలు కలిసి పనిచేస్తాయి. అదే సమయంలో శరీరంలో అడ్రినలిన్, కార్టిసాల్ వంటి ఒత్తిడి హార్మోన్లు విడుదలవుతాయి. ఇవి కొన్ని సందర్భాల్లో ఆ సంఘటనకు సంబంధించిన జ్ఞాపకాలు మరింత బలంగా నిలిచిపోవడానికి దోహదపడతాయి. ఈ ప్రక్రియను మెమరీ కన్సాలిడేషన్ (Memory Consolidation) అంటారు. అందుకే సాధారణంగా జరిగిన ఓ మంగళవారం రోజు క్రమంగా మర్చిపోతాం. కానీ అందరి ముందు జరిగిన అవమానకరమైన సంఘటన మాత్రం ఎన్నేళ్లయినా గుర్తుంటుంది.
ఇబ్బంది (Embarrassment) అనేది కేవలం వ్యక్తిగత భావోద్వేగం మాత్రమే కాదు. ఇది సామాజిక సంబంధాలతో కూడా ముడిపడి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు.. నలుగురిలో మాట్లాడుతున్నప్పుడు పొరపాటున తప్పు మాట మాట్లాడినా, ఎవరైనా మనల్ని విమర్శించినా, అందరి ముందు ఇబ్బందిపడినా మనకు ఆ సంఘటన ఎక్కువకాలం గుర్తుండిపోవచ్చు. మన పూర్వీకుల కాలంలో సమాజంలో ఇతరుల ఆమోదం పొందడం, సమూహంలో భాగంగా ఉండటం మనుగడకు ఎంతో ముఖ్యం. అందువల్ల ఇతరుల ముందు మన ప్రతిష్ఠకు భంగం కలిగించే సంఘటనలను మెదడు ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకునేలా పరిణామం చెంది ఉండవచ్చని పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. ఇలాంటి జ్ఞాపకాలలో జరిగిన సంఘటన మాత్రమే కాదు.. మనం మాట్లాడిన మాటలు, ఆ సమయంలో కలిగిన భావాలు, ఎదుటివారు ఏమనుకున్నారో అనే ఊహలు కూడా భాగమవుతాయి.
చాలామందికి ఈ అనుభవం రాత్రిపూట ఎక్కువగా ఎదురవుతుంది. దీనికి కూడా ఓ శాస్త్రీయ కారణం ఉంది. పగటిపూట మనం ఉద్యోగం, చదువు, కుటుంబ బాధ్యతలు, ఫోన్ కాల్స్, సోషల్ మీడియా వంటి అనేక విషయాలతో బిజీగా ఉంటాం. దీంతో మన దృష్టి బయట ప్రపంచంపై ఉంటుంది. కానీ రాత్రిపూట ప్రశాంతంగా పడుకున్నప్పుడు బయట పనులన్నీ తగ్గిపోతాయి. అప్పుడు మన ఆలోచనలు గత సంఘటనలు, భవిష్యత్తు, వ్యక్తిగత అనుభవాల వైపు మళ్లుతాయి. శాస్త్రవేత్తలు దీనికి సంబంధించి డిఫాల్ట్ మోడ్ నెట్వర్క్ (Default Mode Network) అనే మెదడులోని నాడీ వ్యవస్థను గుర్తించారు. మనం విశ్రాంతిగా ఉన్నప్పుడు లేదా మనసు ఇతర ఆలోచనల్లోకి వెళ్లినప్పుడు ఈ నెట్వర్క్ చురుకుగా పనిచేస్తుంది. ఇది మన గురించి, గత జ్ఞాపకాల గురించి, భవిష్యత్తు గురించి ఆలోచించడంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. అందుకే పగటిపూట గుర్తుకురాని పాత సంఘటనలు కూడా రాత్రిపూట ఒక్కసారిగా గుర్తుకొస్తుంటాయి.
మనం ఓ జ్ఞాపకాన్ని ప్రతిసారీ గుర్తుచేసుకున్నప్పుడు అది మళ్లీ కొంతకాలం మార్పులకు లోనయ్యే అవకాశం ఉంటుంది. ఆ తర్వాత తిరిగి భద్రపరచబడుతుంది. ఈ ప్రక్రియను రీకన్సాలిడేషన్ (Reconsolidation) అంటారు. అంటే ఒక ఇబ్బందికరమైన సంఘటనను పదేపదే గుర్తుచేసుకుంటూ ఉంటే, దానికి సంబంధించిన భావోద్వేగాలు కూడా మళ్లీ చురుకుగా మారవచ్చు. దీనికి తోడు నెగెటివిటీ బయాస్ (Negativity Bias) అనే మరో లక్షణం కూడా పనిచేస్తుంది. అంటే మంచి అనుభవాల కంటే చెడు అనుభవాలకు మన మెదడు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చే ధోరణి. ఈ కారణాల వల్లే కొన్ని పాత తప్పులు మన మనసులో పదేపదే మెదులుతుంటాయి.
మనకు ఏదైనా ఇబ్బందికరమైన సంఘటన జరిగినప్పుడు అక్కడున్న వారందరూ మనల్నే గమనించారని అనుకుంటాం. కానీ నిజానికి అది చాలాసార్లు నిజం కాదు. దీనికి మనస్తత్వ శాస్త్రంలో స్పాట్లైట్ ఎఫెక్ట్ (Spotlight Effect) అనే పేరు ఉంది. ఓ ప్రసిద్ధ ప్రయోగంలో మనస్తత్వ శాస్త్రవేత్తలు కొంతమంది విద్యార్థులను ఇబ్బందికరంగా కనిపించే టీ షర్టులు ధరించి ఇతర విద్యార్థులు ఉన్న గదిలోకి వెళ్లమని కోరారు. ఆ టీ షర్టులు ధరించిన విద్యార్థులు గదిలో సగం మంది తమ దుస్తులను గమనిస్తారని భావించారు. కానీ వాస్తవానికి నాలుగో వంతు మంది మాత్రమే వాటిని గమనించారు. దీని ద్వారా మనం ఇతరులు మనల్ని ఎంతగా గమనిస్తున్నారో ఎక్కువగా అంచనా వేస్తామని పరిశోధకులు గుర్తించారు. నిజానికి ఇతరులు మన పాత తప్పుల గురించి ఆలోచించడం కంటే, తమ జీవితాలు, సమస్యలు, ఇబ్బందుల గురించి ఆలోచించడంలోనే ఎక్కువ సమయం గడుపుతుంటారు. కాబట్టి మనకు ఎంతో ఇబ్బందికరంగా అనిపించిన సంఘటన ఎదుటివారికి గుర్తుండకపోవచ్చు కూడా!
గతంలో జరిగిన సంఘటనలను పూర్తిగా చెరిపేయడం మన చేతుల్లో ఉండకపోవచ్చు. కానీ వాటి వల్ల కలిగే బాధను, ఆందోళనను తగ్గించుకోవడానికి కొన్ని పద్ధతులు సహాయపడతాయి.
మన మెదడు పాత ఇబ్బందికరమైన జ్ఞాపకాలను గుర్తుచేస్తోందంటే అది మనల్ని బాధపెట్టాలని కాదు. గత అనుభవాల నుంచి పాఠాలు నేర్చుకోవడానికి, భవిష్యత్తులో అలాంటి పరిస్థితులు ఎదురుకాకుండా జాగ్రత్తపడటానికి ప్రయత్నిస్తూ ఉండవచ్చు. కానీ గతాన్ని పదేపదే గుర్తుచేసుకుంటూ మనల్ని మనం బాధించుకోవాల్సిన అవసరం లేదు. గుర్తుంచుకోండి.. మీరు గతంలో చేసిన ఓ తప్పు మీ జీవితాన్ని నిర్వచించదు. మీరు ఆ సంఘటనను మళ్లీ జీవించడం లేదు.. కేవలం గుర్తుచేసుకుంటున్నారు. ఈ రెండింటి మధ్య చాలా తేడా ఉంది!