ఉపాధి అంటే పనుల్లో కూర్చోబెట్టడమా? లేదా భద్రతనివ్వడమా? భారత్‌లో ఉపాధి రంగం అసలు పరిస్థితి ఇదే..
భారత్‌లో ఉపాధి గణాంకాలు పెరుగుతున్నప్పటికీ, ఉద్యోగ భద్రత, స్థిరమైన ఆదాయం, జీతంతో కూడిన సెలవులు, సామాజిక భద్రత వంటి ప్రయోజనాలు అందరికీ లభించడం లేదు. పీఎల్‌ఎఫ్‌ఎస్‌ వంటి సర్వేలు ఎంతమంది ఉపాధి పొందుతున్నారో వెల్లడిస్తాయి. అయితే వారు చేస్తున్న పనిలో ఆదాయ స్థిరత్వం, భద్రత ఎంతవరకు ఉన్నాయో తెలుసుకోవడం కూడా అంతే ముఖ్యం. అసంఘటిత రంగ కార్మికులకు మెరుగైన రక్షణ, నాణ్యమైన ఉపాధి కల్పించడమే కీలక సవాలు.
ట్రాఫిక్ సిగ్నల్ వద్ద చేతితో నెట్టే బండిపై కూరగాయలు అమ్ముతున్న వ్యక్తిని “మీరు ఏం చేస్తుంటారు?” అని అడిగితే.. తాను స్వయం ఉపాధి పొందుతున్నానని చెప్తాడు. అదే ప్రశ్నను ప్రభుత్వ సర్వేను అడిగితే, ఆ వ్యక్తిని “ఉపాధి పొందుతున్న ఉద్యోగిగానే” (Employed) లెక్కిస్తుంది. సాంకేతికంగా ఇది నిజమే అయినప్పటికీ, ఈ గణాంకాల వెనుక వాస్తవ పరిస్థితి మరోలా ఉంటుంది.
భారతదేశ ఉపాధి రంగం, అనధికారిక (Informal Sector) కార్మికుల జీవన విధానంపై కేంద్ర గణాంక మంత్రిత్వ శాఖ, అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ (ILO) నివేదికల ఆధారంగా సమగ్ర విశ్లేషణ:
ఉపాధి గణాంకాల వెనుక ఉన్న అసలు నిజాలు:
ఒక గంట పని చేసినా ఉద్యోగే:
భారతదేశ ప్రధాన ఉపాధి సర్వే అయిన ‘పీరియాడిక్ లేబర్ ఫోర్స్ సర్వే’ (PLFS) ప్రకారం.. ఒక వ్యక్తి రిఫరెన్స్ వారంలో కనీసం ఒక్క గంట పని చేసినా, లేదా కుటుంబ పొలంలో/దుకాణంలో ఉచితంగా సహాయం చేసినా వారిని ‘ఉపాధి పొందినవారుగా’ లెక్కిస్తారు. అంతర్జాతీయంగా ఇది ప్రామాణిక పద్ధతే అయినప్పటికీ, దీనివల్ల ఉపాధి నాణ్యత (Quality of work) ఎలా ఉందనే విషయం ఈ గణాంకాలలో కనిపించదు.
90 శాతం అసంఘటిత రంగమే:
భారతదేశ శ్రామిక శక్తిలో దాదాపు 90 శాతం మంది అనధికారిక (Informal) రంగంలోనే పనిచేస్తున్నారు. వీరిలో ఎక్కువమందికి రిటెన్షన్ కాంట్రాక్ట్, పెయిడ్ లీవ్స్ (జీతంతో కూడిన సెలవులు), ప్రావిడెంట్ ఫండ్ (PF) లేదా ఉద్యోగ భద్రత వంటివేవీ ఉండవు.
రెండు వేర్వేరు ప్రశ్నలు – రెండు విభిన్న ముఖాలు:
ఉపాధి గురించి చర్చించేటప్పుడు మనం గమనించాల్సిన రెండు ముఖ్యమైన విషయాలున్నాయి:
జీవనం కోసం ఏదో ఒక పని: భారత్‌లో ఉపాధి లేక పూర్తిగా ఖాళీగా ఉండటం ప్రధాన సమస్య కాదు. ప్రజలు ఎలాగోలా ఏదో ఒక పని చేసుకుంటూ పూట గడుపుకుంటున్నారు.
స్థిరమైన, భద్రతతో కూడిన ఉపాధి: ప్రతిరోజూ కష్టపడి పనిచేస్తున్నప్పటికీ, భవిష్యత్తుపై నమ్మకం కలిగించే స్థిరమైన వేతనం, భద్రత లభిస్తున్నాయా అంటే సమాధానం నిరాశజనకంగానే ఉంటుంది.
ఒక చిన్న ఉదాహరణ:
జీతంతో కూడిన సెలవులు ఉండే ఉద్యోగి కుటుంబంలో వివాహం జరిగితే, కొన్ని రోజులు సెలవు పెట్టినా జీతం రానే వస్తుంది. అదే దినసరి కూలీ లేదా వీధి వ్యాపారి అదే పెళ్లికి రెండు రోజులు వెళ్తే, ఆ రెండు రోజుల ఆదాయం పూర్తిగా కోల్పోవలసి వస్తుంది. అంటే వారి ప్రతి చిన్న విశ్రాంతి నిర్ణయం వెనుక పెద్ద ఆర్థిక నష్టం ముడిపడి ఉంటుంది.
మనం ఏం కోరుకుంటున్నాం?
ఉపాధి కల్పన వర్సెస్ భద్రత: దేశంలో ప్రజలను ఏదో ఒక పనిలో నిమగ్నం చేయడంలో (Keeping people busy) మన వ్యవస్థ ఎప్పుడూ ముందే ఉంటుంది. కానీ కుటుంబం వచ్చే ఏడాదిని, భవిష్యత్తును ఆత్మవిశ్వాసంతో ప్లాన్ చేసుకునేలా ఆర్థిక భద్రతను (Security) అందించే ఉద్యోగాల కల్పనలో మాత్రం ఇంకా ఎంతో దూరం ప్రయాణించాల్సి ఉంది.
స్వయం ఉపాధికి గౌరవం: చిన్న వ్యాపారాలు చేసుకునే ఎంతోమంది స్వయం ఉపాధితో విజయవంతంగా రాణిస్తున్నారు. అయితే, అసంఘటిత రంగం అనేది ఒక ఐచ్ఛికం కావాలి తప్ప, మెరుగైన అవకాశాలు లేక కోట్లాది మందికి అదే ఏకైక మార్గంగా మిగిలిపోవడం గురించిన పునరాలోచన అవసరం.
ఎప్పుడైనా కొత్త ఉపాధి గణాంకాలు వెలువడినప్పుడు.. “ఎంత మంది పని చేస్తున్నారు?” అని ప్రశ్నించుకోవడం కంటే, “ఆ పని చేస్తున్న వారిలో ఎంతమంది తమ భవిష్యత్తును కాస్తయినా ధైర్యంగా, నమ్మకంతో ప్లాన్ చేసుకోగలుగుతున్నారు?” అని ప్రశ్నించుకోవడమే అసలైన పురోగతికి తొలి మెట్టు!