
మంచుతో కప్పబడిన హిమాలయ పర్వత శ్రేణులు.. ఎత్తైన రాతి ప్రదేశాలు.. గడ్డకట్టే చలి మధ్య ఓ అద్భుతమైన తెల్లటి పుష్పం వికసిస్తుంది. అదే బ్రహ్మకమలం! పేరులో కమలం ఉన్నా.. ఇది నీటిలో పెరిగే తామర పువ్వు కాదు. అంతేకాదు.. మనం తెల్లని పూలరేకులుగా భావించే భాగాలు నిజమైన రేకులే కావు. సృష్టికర్త బ్రహ్మదేవుడి పేరుతో పిలిచే ఈ పుష్పాన్ని శివుడికి ఎందుకు సమర్పిస్తారు? దీని ప్రత్యేకత ఏమిటి? అత్యంత ప్రతికూల వాతావరణంలో ఇది ఎలా మనుగడ సాగిస్తుంది? ఈ ఆసక్తికరమైన హిమాలయ పుష్పం గురించి తెలుసుకుందాం.
బ్రహ్మకమలం శాస్త్రీయ నామం సాసురియా ఒబ్వల్లాటా( Saussurea obvallata). ఇది నీటిలో తేలే తామర పువ్వు కాదు. ఆస్టరేసి (Asteraceae) కుటుంబానికి చెందిన పర్వత ప్రాంత మొక్క. ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్ర పుష్పం కూడా ఇదే. హిమాలయాల్లో సముద్ర మట్టానికి సుమారు 3,000 నుంచి 5,000 మీటర్ల ఎత్తులో పెరుగుతుంది. తీవ్రమైన చలి, బలమైన గాలులు, మంచును తట్టుకుని మనుగడ సాగించడం దీని ప్రత్యేకత.
ఇది సాధారణంగా నేలకు దగ్గరగా పెరిగే బహువార్షిక మొక్క. అయితే పెరిగే ప్రాంతం, వాతావరణ పరిస్థితులను బట్టి దీని ఎత్తులో తేడా ఉంటుంది. చలికాలంలో మంచుతో కప్పబడినా.. వెచ్చని నెలల్లో మంచు కరిగిన తర్వాత నేలలోని వేర్ల నుంచి కొత్త చిగుళ్లు బయటకు వస్తాయి. నేలకు దగ్గరగా ఆకులు విస్తరించి సూర్యరశ్మిని గ్రహిస్తాయి. చలికాలంలో మొక్క పైభాగం వాడిపోయినా.. వేర్లు భూమిలో జీవించి ఉంటాయి. అనుకూల వాతావరణం రాగానే మళ్లీ చిగురిస్తాయి.
బ్రహ్మకమలంలో అందరినీ ఆశ్చర్యపరిచే అంశం దాని తెల్లటి రేకుల్లాంటి నిర్మాణాలు. వీటిని శాస్త్రీయంగా బ్రాక్ట్స్ (Bracts) అంటారు. ఇవి నిజమైన పూలరేకులు కావు. పుష్పగుచ్ఛంలోని చిన్న చిన్న పుష్పాలను చుట్టుముట్టే ప్రత్యేకమైన ఆకుల్లాంటి నిర్మాణాలు. ఈ తెల్లటి, కాగితం వంటి బ్రాక్ట్స్ పుష్పగుచ్ఛాలకు రక్షణ కవచంలా పనిచేస్తాయి. బయట తీవ్రమైన చలి, వర్షం, తేమ ఉన్నప్పటికీ.. లోపల అనుకూలమైన వాతావరణాన్ని నిలబెట్టడానికి సహాయపడతాయి. ఒక చిన్న సహజ గ్రీన్హౌస్లా పనిచేస్తూ పుష్పాలను ప్రతికూల వాతావరణం నుంచి కాపాడతాయి. ఈ తెల్లటి తొడుగుల మధ్యలో ఊదా రంగులో ఉండే చిన్న చిన్న పుష్పాలు దాగి ఉంటాయి.
హిమాలయాల్లో ఇంత ఎత్తులో, గడ్డకట్టే చలి మధ్య పరాగసంపర్కం ఎలా జరుగుతుందనేది మరో ఆసక్తికరమైన విషయం. దట్టమైన రోమాలు కలిగిన బంబుల్ బీలు బ్రాక్ట్స్ మధ్య నుంచి లోపలికి చేరుకుని పుష్పాల నుంచి మకరందాన్ని సేకరిస్తాయి. ఈ క్రమంలో ఒక పుష్పం నుంచి మరో పుష్పానికి పరాగరేణువులను మోసుకెళ్తాయి. తద్వారా పరాగసంపర్కం జరుగుతుంది.
ఈ మొక్కలో కీటకాల ద్వారా పరాగసంపర్కం జరగడమే కాకుండా.. కొన్ని సందర్భాల్లో స్వపరాగసంపర్కం కూడా సాధ్యమవుతుంది. అంటే ఇతర పుష్పాల నుంచి పరాగరేణువులు చేరకపోయినా, అదే పుష్పంలోని పరాగరేణువుల ద్వారా విత్తనాలు ఏర్పడవచ్చు.
సాధారణంగా వేసవి, వర్షాకాలపు నెలల్లో బ్రహ్మకమలం పుష్పిస్తుంది. జూలై నుంచి సెప్టెంబర్ మధ్య పుష్పాలు ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. ఆ తర్వాత చిన్న పొడి ఫలాలు ఏర్పడతాయి. వాటికి ఉండే మెత్తని వెంట్రుకల్లాంటి నిర్మాణాలు గాలి సాయంతో విత్తనాలు వ్యాప్తి చెందడానికి సహాయపడతాయి.
ఈ పుష్పానికి బ్రహ్మకమలం అనే పేరు రావడానికి హిందూ పురాణ సంప్రదాయంతో సంబంధం ఉంది. భాగవత పురాణం ప్రకారం.. విష్ణుమూర్తి నాభి నుంచి ఒక దివ్య పద్మం ఉద్భవిస్తుంది. ఆ పద్మంలోనే సృష్టికర్త బ్రహ్మదేవుడు జన్మిస్తాడు. తన జన్మకు మూలం ఏమిటో తెలుసుకోవడానికి బ్రహ్మ ఆ పద్మం కాడలోకి ప్రయాణిస్తాడు. ఎంత వెతికినా దాని మూలాన్ని కనుగొనలేక తిరిగి వస్తాడు. ఈ పవిత్రమైన పద్మం కథతో ఉన్న ఆధ్యాత్మిక అనుబంధం కారణంగా.. తామరను పోలిన ఈ హిమాలయ పుష్పానికి బ్రహ్మకమలం అనే పేరు ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చింది. అయితే పురాణాల్లో చెప్పిన పద్మమే హిమాలయాల్లో పెరిగే ఈ మొక్క అని నిర్ధారించే శాస్త్రీయ ఆధారాలు లేవు. ఇది భక్తి సంప్రదాయంలో ఏర్పడిన పేరు, అనుబంధం మాత్రమే.
బ్రహ్మకమలానికి ఉత్తరాఖండ్ ప్రజల ఆధ్యాత్మిక, సాంస్కృతిక సంప్రదాయాల్లో ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ముఖ్యంగా కేదార్నాథ్ వంటి శైవక్షేత్రాల్లో పూజల సమయంలో ఈ పుష్పాన్ని శివుడికి సమర్పిస్తారు. ఉత్తరాఖండ్ స్థానిక దేవత అయిన నందాదేవి ఆరాధనలోనూ దీనికి విశేష ప్రాధాన్యం ఉంది. అయితే శివుడికి ఈ పుష్పాన్ని సమర్పించడానికి సంబంధించి ఒకే నిర్దిష్ట పురాణ కథ ఉందని చెప్పలేం. హిమాలయ ప్రాంత ప్రజల భక్తి విశ్వాసాలు, స్థానిక సంప్రదాయాల వల్ల ఈ పుష్పం పవిత్రతను సంతరించుకుంది. అరుదుగా కనిపించడం, ప్రతికూల వాతావరణంలో వికసించడం కూడా దీని ప్రత్యేకతను మరింత పెంచాయి.
ఇక్కడ చాలామందికి ఒక సందేహం ఉంటుంది. ఇళ్లలో పెంచుకునే మొక్కల్లో రాత్రిపూట వికసించి తెల్లవారుజామున వాడిపోయే పువ్వును కూడా కొందరు బ్రహ్మకమలం అని పిలుస్తారు. కానీ అది హిమాలయ బ్రహ్మకమలం కాదు. ఆ మొక్క శాస్త్రీయ నామం ఎపిఫిలమ్ ఆక్సిపెటలం (Epiphyllum oxypetalum). ఇది కాక్టస్ కుటుంబానికి చెందిన మొక్క. రాత్రిపూట పెద్ద తెల్లటి పువ్వులను వికసిస్తుంది. హిమాలయాల్లో పెరిగే సాసురియా ఒబ్వల్లాటా (Saussurea obvallata) మాత్రం పూర్తిగా భిన్నమైన జాతి. ఈ రెండింటి రూపం, పెరిగే ప్రదేశం, మొక్కల కుటుంబం అన్నీ వేర్వేరు.
అందమైన, పవిత్రమైన పుష్పం కావడంతో బ్రహ్మకమలాన్ని పూజల కోసం, ఇతర అవసరాల కోసం సేకరిస్తుంటారు. అయితే విచ్చలవిడిగా పుష్పాలను కోయడం వల్ల కొన్ని ప్రాంతాల్లో సహజంగా విత్తనాలు ఏర్పడి, కొత్త మొక్కలు పెరిగే అవకాశాలు తగ్గుతున్నాయి. నివాస ప్రాంతాల మార్పులు, వాతావరణ మార్పులు కూడా ఈ మొక్క మనుగడకు సవాళ్లుగా మారుతున్నాయి. అందుకే అడవుల్లో బ్రహ్మకమలం కనిపిస్తే దానిని కోయకుండా సహజంగా పెరగనివ్వడం ముఖ్యం. దాని అందాన్ని ఆస్వాదించాలి కానీ మొక్కను నాశనం చేయకూడదు.
బ్రహ్మకమలం కేవలం అందమైన పుష్పం మాత్రమే కాదు. తీవ్రమైన చలిని తట్టుకుని, ప్రకృతిలోని ప్రతికూల పరిస్థితులకు అనుగుణంగా జీవించే అద్భుతమైన మొక్క. దాని నిర్మాణం, పరాగసంపర్కం, పురాణ నేపథ్యం.. అన్నీ కలిపి హిమాలయ ప్రకృతి వైభవాన్ని చాటిచెబుతాయి.