I Agree నొక్కే ముందు జాగ్రత్త.. మీ ఫోన్‌లోని సమాచారం ఎవరి చేతుల్లోకి వెళ్తుందో తెలుసా?
మొబైల్ యాప్స్‌లో ఏదైనా సేవ పొందాలంటే వెంటనే I Agree బటన్ నొక్కుతున్నారా? అయితే మీ వ్యక్తిగత డేటా భద్రత గురించి తెలుసుకోవాల్సిందే. భారత ప్రభుత్వం తీసుకొచ్చిన డిజిటల్ పర్సనల్ డేటా ప్రొటెక్షన్ చట్టం ద్వారా వినియోగదారులకు కీలక హక్కులు కల్పించింది. డేటా తొలగింపు, సమ్మతి ఉపసంహరణ, సమాచారం తెలుసుకోవడం వంటి హక్కులు మీకూ ఉన్నాయి. కంపెనీలు నిబంధనలు ఉల్లంఘిస్తే భారీ జరిమానాలు తప్పవు.
సాయంత్రం వేళ బస్టాప్‌లో నిలబడి, చిన్నారి ఏడుపును ఆపడానికి ఫోన్‌లో గేమ్ ఆన్ చేయడానికో, లేదా క్యాబ్ బుక్ చేయడానికో ప్రయత్నిస్తున్నప్పుడు తెరపై అతిచిన్న అక్షరాలతో కూడిన ఒక పొడవైన పేజీ వస్తుంది. అడుగున మెరిసే ఆకుపచ్చ రంగులో “I Agree” (నేను అంగీకరిస్తున్నాను) అనే బటన్ కనిపిస్తుంది. సమయం లేక, దానిలో ఏముందో చదవకుండానే మనం వెంటనే ఆ బటన్ నొక్కేస్తాం.
ఆ ఒక్క క్లిక్‌తో మన ఫోన్ నంబర్, మనమున్న లొకేషన్, మన కాంటాక్ట్స్ జాబితా మనం ఊహించని ఎన్నో కంపెనీల చేతుల్లోకి వెళ్లిపోతాయి. డిజిటల్ యుగంలో ఎవరూ చదవకుండానే అంగీకారం తెలిపే ఈ నిబంధనల పత్రాలు, పౌరుల వ్యక్తిగత గోప్యతకు పెద్ద సవాలుగా మారాయి. అయితే, ఈ పరిస్థితిని మార్చడానికి భారత ప్రభుత్వం సరికొత్త చట్టపరమైన రక్షణ కవచాన్ని తీసుకొచ్చింది.
గోప్యత ప్రాథమిక హక్కు – నూతన డేటా రక్షణ చట్టం:
సుప్రీంకోర్టు తీర్పు (2017): వ్యక్తిగత గోప్యత (Right to Privacy) అనేది పౌరుల ప్రాథమిక హక్కు అని సుప్రీంకోర్టు చారిత్రాత్మక తీర్పు ఇచ్చింది.
DPDP చట్టం – నిబంధనలు: దీని ఆధారంగా ఆగస్టు 2023లో పార్లమెంటు డిజిటల్ పర్సనల్ డేటా ప్రొటెక్షన్ (DPDP) చట్టాన్ని ఆమోదించగా, నవంబర్ 2025లో ఇందుకు సంబంధించిన పూర్తి నిబంధనలు (Rules) అమల్లోకి వచ్చాయి.
నూతన చట్టం పౌరులకు కల్పిస్తున్న ప్రధాన హక్కులు:
ఈ చట్టం ప్రకారం, ఏ కంపెనీ అయినా వినియోగదారుడి డేటాను సేకరించే ముందు స్పష్టమైన అనుమతి తీసుకోవాలి:
స్పష్టమైన సమ్మతి (Clear Consent): ముందే టిక్ చేసి ఉన్న బాక్సులు (Pre-ticked boxes) లేదా అన్ని అనుమతులను ఒకేసారి కలిపి ఆమోదించేలా ఒత్తిడి చేయడం చట్టవిరుద్ధం.
సమ్మతి ఉపసంహరణ – తొలగింపు: వినియోగదారుడు ఎప్పుడైనా తన సమ్మతిని వెనక్కి తీసుకోవచ్చు. తన వద్ద ఉన్న డేటా ఏమిటో అడగవచ్చు, తప్పులను సరిదిద్దమని లేదా తన వివరాలను పూర్తిగా తొలగించమని (Erase) కోరవచ్చు. దీనిపై కంపెనీలు 90 రోజుల్లోగా స్పందించాల్సి ఉంటుంది.
డేటా లీక్ సమాచారం: ఒకవేళ కంపెనీ సర్వర్ల నుంచి డేటా లీక్ అయితే, ఆ విషయాన్ని వెంటనే వినియోగదారుడికి తెలియజేయాలి.
పిల్లల డేటాకు కఠిన రక్షణ: 18 ఏళ్లలోపు పిల్లల డేటాను ఉపయోగించాలంటే, కంపెనీలు తప్పనిసరిగా తల్లిదండ్రులు లేదా సంరక్షకుల ధృవీకరించబడిన అనుమతి (Verifiable Consent) పొందాలి.
భారీ జరిమానాలు – యజమాని హక్కు:
కంపెనీలకు భారీ జరిమానాలు: డేటాను సురక్షితంగా ఉంచడంలో విఫలమైతే రూ. 250 కోట్ల వరకు, డేటా లీక్ సమాచారాన్ని దాచిపెట్టినా లేదా పిల్లల డేటా నిబంధనలు ఉల్లంఘించినా రూ. 200 కోట్ల వరకు జరిమానా విధించే అధికారం ‘డేటా ప్రొటెక్షన్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఇండియా’కు ఉంది.
ట్రస్టీగా కంపెనీలు: ఈ చట్టం పౌరుడిని ‘డేటా ప్రిన్సిపల్’ (Data Principal) గా, కంపెనీలను ‘డేటా ఫిడ్యూషియరీ’ (Data Fiduciary) గా పేర్కొంది. అంటే మన డేటా కంపెనీల సొంత ఆస్తి కాదు.. వారు కేవలం మన నమ్మకంతో దాన్ని భద్రపరిచే ట్రస్టీలు మాత్రమే!
ఇంకా మిగిలి ఉన్న రెండు కీలక ప్రశ్నలు:
| సవాలు / అంశం | విశ్లేషణ & ఆందోళనలు |
| ప్రభుత్వ మినహాయింపులు | జాతీయ భద్రత, శాంతిభద్రతల పేరుతో ప్రభుత్వ సంస్థలకు ఈ చట్టం నుంచి మినహాయింపులు ఇచ్చారు. అత్యధిక డేటా సేకరించే ప్రభుత్వానికే జవాబుదారీతనం తగ్గుతుందని విమర్శకులు ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నారు. |
| గ్రామీణ స్థాయి అవగాహన | కఠినమైన ఇంగ్లీషులో ఉండే నోటీసులను చదవలేని సామాన్యులు, గ్రామీణ ప్రజలు తమ డేటా తొలగించమని ఎలా అడగగలరు? స్థానిక భారతీయ భాషల్లో సరళంగా నోటీసులు ఇవ్వాల్సిన నిబంధన ఆచరణలో ఎంతవరకు సాధ్యమవుతుందో వేచి చూడాలి. |
మన ఫోన్ నంబర్లు, మందుల చీటీలు, అప్పుల వివరాలు, భవనాల సెక్యూరిటీ డెస్క్‌ల వద్ద ఇచ్చే ఫోటోలు.. ఇలా మన జీవితంలోని ఎన్నో వివరాలు ఇతరుల డేటాబేస్‌లలో నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి. ఒక్కోసారి మనం గేమ్‌లకు ఇచ్చే కాంటాక్ట్ యాక్సెస్ వల్ల అసలు సంబంధమే లేని మన స్నేహితుల వివరాలు కూడా బయటకు వెళ్తున్నాయి.
ఇకపై ఏదైనా యాప్‌లో “I Agree” బటన్ నొక్కే ముందు ఒక్క నిమిషం ఆగి ఆలోచించండి.. మీరు మీ వ్యక్తిగత జీవితాన్ని ఎవరి చేతుల్లో పెడుతున్నారు?