
ఆగ్రా నగరంలో రహీం దాద్ సేతి అనే ఒక సంపన్న వ్యాపారి ఉండేవాడు. కాబూల్ నుంచి బెంగాల్ వరకు అతని వ్యాపారం విస్తరించి ఉండేది. నగరంలో అతని ఇల్లు ఎంతో వైభవంగా ఉండేది. పెద్ద భవనం, విశాలమైన ప్రాంగణం, పనివాళ్లు, గోదాములు, వ్యాపార సంస్థలు.. ఇలా అతనికి కొదవే లేదు. అయితే రహీం దాద్కు తన సంపద కంటే ఎక్కువగా ఇష్టమైనవి అతని గుర్రాలు. అతని గుర్రపుశాలలో నాలుగు గుర్రాలు ఉండేవి. ఒక్కో గుర్రానికి ఒక్కో ప్రత్యేకత ఉండేది. మొదటి గుర్రం పేరు తూఫాన్. అది నల్లగా నిగనిగలాడుతూ, మెరుపులా వేగంగా పరిగెత్తేది. ముఖ్యమైన వ్యాపార ఒప్పందాల కోసం రహీం దాద్ దూర ప్రాంతాలకు వెళ్లాల్సి వచ్చినప్పుడు తూఫాన్పైనే ప్రయాణించేవాడు. రెండో గుర్రం పేరు బిజిలీ. అది ఎంతో చురుకైన యుద్ధ గుర్రం. యుద్ధంలో ప్రాణాలు కోల్పోయిన తన అన్నయ్య జ్ఞాపకార్థం రహీం దాద్ దాన్ని ఎంతో ప్రేమగా పెంచుకున్నాడు. మూడో గుర్రం సోనా. బంగారు రంగులో మెరిసే ఈ గుర్రం ఎంతో బలంగా ఉండేది. బరువులు మోయడం, పొలాల్లో పనులు చేయడం వంటి వాటిలో అది కుటుంబానికి ఎంతో సహాయం చేసేది. ఎన్నో ఏళ్లుగా ఇంటి పనుల్లో తోడ్పడటంతో కుటుంబ సభ్యులందరికీ సోనా అంటే ఎంతో ఇష్టం. నాలుగో గుర్రం పేరు ఓల్డ్ కంపానియన్.
పేరుకు తగ్గట్టే అది రహీం దాద్కు పాత స్నేహితుడిలాంటిది. వయసు మీద పడటంతో దాని కాళ్లలో మునుపటి బలం లేదు. వేగంగా పరిగెత్తలేకపోయేది. అయినా రహీం దాద్ దాన్ని ఎప్పుడూ అమ్మలేదు. ఎందుకంటే తన జీవితంలో అత్యంత కష్టమైన రోజుల్లో అదే గుర్రం తనకు తోడుగా నిలిచింది. యవ్వనంలో జేబులో చిల్లిగవ్వ లేకుండా రహీం దాద్ తొలిసారి ఆగ్రాకు వచ్చినప్పుడు అతని వెంట ఉన్నది ఆ గుర్రమే. అందుకే అతను తరచూ ఇలా చెప్పేవాడు.. ‘నా కష్టకాలంలో నాకు తోడుగా ఉన్న ఈ గుర్రాన్ని, నేను సుఖాల్లోకి వచ్చిన తర్వాత ఎలా వదిలేస్తాను?’
రహీం దాద్కు ముగ్గురు కొడుకులు. పెద్ద కొడుకు జాఫర్. తండ్రిలాగే మంచి వ్యాపార తెలివితేటలు ఉన్నవాడు. లెక్కల్లో చాలా నేర్పరి. అయితే కొంత స్వార్థం కూడా ఉండేది. రెండో కొడుకు సుల్తాన్. అతనికి సైన్యం, యుద్ధం అంటే చాలా ఇష్టం. ధైర్యవంతుడే కానీ కోపం, ఆత్మగౌరవం, ఇగో కొంచెం ఎక్కువ. చిన్న కొడుకు కరీం. చాలా సాధారణమైన వ్యక్తి. వ్యవసాయం, పశువులు అంటే అతనికి ఎంతో ఇష్టం. తక్కువగా మాట్లాడేవాడు కానీ మనసు మాత్రం చాలా మంచిది. కాలం గడిచేకొద్దీ రహీం దాద్ ఆరోగ్యం క్షీణించింది. తన జీవితానికి చివరి రోజులు దగ్గరపడ్డాయని అతనికి అర్థమైంది. ఒక రాత్రి ముగ్గురు కొడుకులను తన దగ్గరకు పిలిచాడు. ‘నా పిల్లలారా.. నేను సంపాదించిన ఆస్తి అంతా నా కష్టార్జితం. నేను వెళ్లిపోయిన తర్వాత మీరు ముగ్గురూ కలిసిమెలిసి ఉండాలి. నా కోసం అయినా ఎప్పుడూ గొడవ పడకండి’ అని చెప్పాడు. ముగ్గురు కొడుకులు తండ్రికి మాట ఇచ్చారు. ‘నాన్నా.. మేము ఎప్పటికీ కలిసి ఉంటాం’ అని హామీ ఇచ్చారు. అనంతరం రహీం దాద్ తన డబ్బు, ఇల్లు, వ్యాపారం తదితర ఆస్తులను ముగ్గురు కొడుకులకు సమానంగా పంచాడు.
కానీ గుర్రాల విషయంలో మాత్రం ఒక ప్రత్యేకమైన నిర్ణయం తీసుకున్నాడు. ‘తూఫాన్ జాఫర్కు, బిజిలీ సుల్తాన్కు, సోనా కరీంకు. కానీ ఓల్డ్ కంపానియన్ను మాత్రం ఎవరూ అమ్మకూడదు. రోడ్డుపై వదిలేయకూడదు. దాని బాధ్యతను మీరు ముగ్గురూ సమానంగా పంచుకోవాలి’ అని చెప్పాడు. అది అతని చివరి కోరిక. ఆ తర్వాత కొద్దికాలానికే రహీం దాద్ కన్నుమూశాడు. మొదట్లో అంతా బాగానే ఉంది. తండ్రి మరణంతో ముగ్గురు అన్నదమ్ములు తీవ్రంగా బాధపడ్డారు. అయితే కొంతకాలం తర్వాత తమ తమ పనుల్లో బిజీ అయిపోయారు. తండ్రి చెప్పినట్లే తూఫాన్, బిజిలీ, సోనా గుర్రాలను పంచుకున్నారు. ఓల్డ్ కంపానియన్ బాధ్యతను మాత్రం ముగ్గురూ కలిసి చూసుకోవాలని నిర్ణయించారు. ‘నెలకు ఒక్కసారి చొప్పున మనలో ఒకరు దీన్ని చూసుకుందాం’ అని నిర్ణయించుకున్నారు. మొదట్లో ఆ పద్ధతి బాగానే నడిచింది. కానీ కొద్దిరోజులకే అసలు సమస్య మొదలైంది. ఎప్పుడూ వ్యాపారంలో బిజీగా ఉండే జాఫర్కు ఓల్డ్ కంపానియన్ ఒక భారంగా అనిపించడం మొదలైంది.
‘ఈ గుర్రం వల్ల మనకు ఎలాంటి లాభం లేదు. పైగా ప్రతిరోజూ మేత ఖర్చు. దీన్ని ఎందుకు పెంచాలి?’ అని అనుకునేవాడు. ఇక సుల్తాన్ పరిస్థితి మరోలా ఉంది. అతని దగ్గర ఉన్న యుద్ధ గుర్రాలు ఎంతో అందంగా, బలంగా, చురుగ్గా ఉండేవి. వాటి మధ్య కుంటుకుంటూ నడిచే ముసలి గుర్రం కనిపిస్తే తన పరువు పోతున్నట్లు భావించేవాడు. కరీం మాత్రం ఆ గుర్రాన్ని ఎంతో ప్రేమగా చూసుకునేవాడు. దాని గాయాలకు మందులు రాసేవాడు. సమయానికి ఆహారం పెట్టేవాడు. దాని పక్కన కూర్చుని మాట్లాడేవాడు. కానీ అతని దగ్గర అన్నలంత డబ్బు లేదు. గుర్రం వైద్యం, మేత ఖర్చులు అతనికి భారంగా మారాయి. కొద్దిరోజుల తర్వాత జాఫర్, సుల్తాన్ తమ వంతు బాధ్యత నుంచి తప్పించుకోవడానికి రకరకాల కారణాలు చెప్పడం ప్రారంభించారు. చివరకు ఒకరోజు ఈ విషయం పెద్ద గొడవకు దారితీసింది.
జాఫర్ కోపంగా ‘ఈ గుర్రం దేనికీ పనికిరాదు. దీన్ని అమ్మేయడం మంచిది’ అన్నాడు. సుల్తాన్ కూడా అతని మాటకు మద్దతు ఇచ్చాడు. ‘ఇలాంటి ముసలి గుర్రాన్ని ఉంచుకోవడం వల్ల ఏం ప్రయోజనం? దాన్ని ఎక్కడికైనా పంపించేయాలి’ అన్నాడు. కరీం మాత్రం తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడు. ‘అది మన నాన్నగారి చివరి జ్ఞాపకం. దాన్ని ఎప్పుడూ అమ్మకూడదని ఆయనే చెప్పారు. మనం ఆయన మాటను ఎలా కాదనగలం?’ అని అడిగాడు. కానీ జాఫర్, సుల్తాన్ వినలేదు. గొడవ మరింత పెరిగింది. చివరకు ముగ్గురు అన్నదమ్ములు ఒకరితో ఒకరు మాట్లాడుకోవడం కూడా మానేశారు. పరిస్థితి చేయి దాటిపోవడంతో గ్రామంలోని పెద్దలు వారికి ఒక సలహా ఇచ్చారు. ‘ఈ సమస్యను మీరే పరిష్కరించుకోలేకపోతే అక్బర్ చక్రవర్తి ఆస్థానానికి వెళ్లండి. బీర్బల్ మీ సమస్యకు సరైన పరిష్కారం చూపిస్తాడు’ అన్నారు. మరుసటి రోజు ముగ్గురు అన్నదమ్ములు ఆగ్రా కోటకు వెళ్లారు. అక్కడ అక్బర్ చక్రవర్తి సింహాసనంపై కూర్చుని ఉండగా, పక్కనే బీర్బల్ ఉన్నాడు.
అక్బర్ సమస్యను అడిగి తెలుసుకున్నాడు. జాఫర్ తన వాదన చెప్పాడు. ‘మహారాజా.. ఆ గుర్రం వల్ల ఎలాంటి ఉపయోగం లేదు. దాన్ని పెంచడానికి డబ్బు ఖర్చవుతోంది. అమ్మేస్తే సమస్య తీరిపోతుంది’. సుల్తాన్ కూడా తన వాదన వినిపించాడు. ‘ఆ గుర్రం నా యుద్ధ గుర్రాల మధ్య ఉంటే నా పరువు పోతుంది. అది ఇక పరిగెత్తలేదు. దాన్ని ఉంచుకోవడంలో అర్థం లేదు’. కరీం మాత్రం కన్నీళ్లతో ‘మహారాజా.. అది మా తండ్రి జ్ఞాపకం. ఆయన చివరి కోరిక. దాన్ని వదలకూడదని మాకు చెప్పారు’ అన్నాడు. అక్బర్ మొత్తం విషయం విన్నాడు. ఇది కేవలం ఒక ముసలి గుర్రం గురించి జరిగిన గొడవ కాదని అతనికి అర్థమైంది. ఇందులో తండ్రి చివరి కోరిక, అన్నదమ్ముల బాధ్యత, ప్రేమ, డబ్బు, కుటుంబ బంధాలు అన్నీ ముడిపడి ఉన్నాయి.
అక్బర్ బీర్బల్ వైపు చూసి ‘ఈ సమస్యకు నువ్వే పరిష్కారం చూపాలి’ అన్నాడు. బీర్బల్ చిరునవ్వుతో ముందుగా జాఫర్ వైపు చూశాడు. ‘నీ తండ్రి జేబులో చిల్లిగవ్వ కూడా లేని రోజుల్లో మొదటిసారి ఆగ్రాకు వచ్చింది ఈ గుర్రం మీద కదా?’ అని అడిగాడు. జాఫర్ తల ఊపాడు. బీర్బల్ వెంటనే ‘ఈరోజు నీ తండ్రి సంపాదించిన ఆస్తిలో పెద్ద భాగం నీ చేతిలో ఉంది. ఆ సంపదకు పునాది వేసిన రోజుల్లో అతనికి తోడుగా ఉన్న గుర్రాన్ని ఇప్పుడు రోడ్డుపై వదిలేయడం న్యాయమా?’ అని ప్రశ్నించాడు. జాఫర్ తలదించుకున్నాడు. తర్వాత బీర్బల్ సుల్తాన్ వైపు తిరిగాడు. ‘నువ్వు సైన్యంలో పనిచేస్తున్నావు కదా?’ ‘అవును’ అన్నాడు సుల్తాన్. ‘యుద్ధంలో నీ తోటి సైనికుడు గాయపడితే, అతను ఇక యుద్ధం చేయలేడని అక్కడే వదిలేసి వస్తావా?’ సుల్తాన్ దగ్గర సమాధానం లేదు.
బీర్బల్ కొనసాగించాడు ‘మీ తండ్రికి జీవితాంతం తోడుగా ఉన్న ఈ గుర్రం ఇప్పుడు వృద్ధాప్యంలోకి వచ్చింది. ఇక పరిగెత్తలేదని దాన్ని వదిలేస్తే, అది మీ తండ్రికి చేసిన సేవలకు మీరు ఇచ్చే గౌరవం ఇదేనా?’ సుల్తాన్ సిగ్గుతో తలదించుకున్నాడు. కరీంను కూడా బీర్బల్ వదల్లేదు. చివరగా బీర్బల్ కరీం వైపు చూశాడు. ‘నీ అన్నలు తప్పు చేశారు. కానీ నువ్వు కూడా పూర్తిగా సరైనవాడివి కాదు’. కరీం ఆశ్చర్యపోయాడు. ‘నేను ఏం తప్పు చేశాను?’ అని అడిగాడు. ‘ఈ గుర్రాన్ని చూసుకోవాల్సిన బాధ్యత ముగ్గురిదీ. నీ అన్నలు బాధ్యత నుంచి తప్పించుకున్నప్పుడు వారిని గుర్తు చేసి, సమస్యను ముందే పరిష్కరించాల్సింది. నువ్వు కూడా కోపంతో వారితో మాట్లాడటం మానేశావు. అది సరైన మార్గం కాదు’ అన్నాడు బీర్బల్. కరీం మౌనంగా నిలబడ్డాడు. ‘గుర్రాన్ని భారంగా చూడటం మీ అసలు తప్పు’ బీర్బల్ ముగ్గురినీ చూసి ఇలా అన్నాడు.. ‘మీ ముగ్గురూ చేస్తున్న పెద్ద తప్పు ఏమిటంటే.. ఈ గుర్రాన్ని ఒక ఖర్చుగా, ఒక భారంగా చూస్తున్నారు. కానీ ఇది కేవలం ఒక జంతువు కాదు. ఇది మీ తండ్రి జీవిత పోరాటానికి సజీవ జ్ఞాపకం. దాన్ని భారం అనుకుంటే దాని విలువ మీకు ఎప్పటికీ అర్థం కాదు’.
కరీం వెంటనే అడిగాడు ‘మీరు చెప్పింది నిజమే బీర్బల్ గారూ. కానీ బాధ్యత మొత్తం ఒకరి మీద పడకుండా ఎలా పంచుకోవాలి?’ బీర్బల్ కొద్దిసేపు ఆలోచించాడు. డబ్బు ఉన్నవారు ఖర్చు చేయాలి.. ప్రేమ ఉన్నవారు తోడుగా ఉండాలి. బీర్బల్ ముగ్గురు అన్నదమ్ముల ఆర్థిక పరిస్థితి గురించి తెలుసుకున్నాడు. జాఫర్, సుల్తాన్ వద్ద డబ్బు ఉంది. కానీ ఆ గుర్రాన్ని చూసుకునే సమయం, ఆసక్తి తక్కువ. కరీం వద్ద డబ్బు తక్కువ. కానీ ఆ గుర్రంపై ప్రేమ, శ్రద్ధ ఎక్కువ. అప్పుడు బీర్బల్ తీర్పు చెప్పాడు ‘ఓల్డ్ కంపానియన్ ఇకపై కరీం దగ్గరే ఉంటుంది. దాని రోజువారీ బాధ్యత కరీం చూసుకుంటాడు. అయితే దాని మేత, వైద్యం, ఇతర ఖర్చులన్నింటినీ జాఫర్, సుల్తాన్ సమానంగా భరించాలి’. జాఫర్, సుల్తాన్ ఒకరినొకరు చూసుకున్నారు. ‘డబ్బులే కదా.. అది మేము ఇస్తాం’ అనుకున్నారు. కానీ కరీం మాత్రం వెంటనే అన్నాడు ‘బీర్బల్ గారూ.. కేవలం డబ్బులు ఇచ్చేస్తే సరిపోతుందా? దాన్ని ఒంటరిగా వదిలేయడం కూడా బాధ్యత నుంచి తప్పించుకోవడమే కదా?’ ఈ మాట విన్న బీర్బల్ చిరునవ్వు నవ్వాడు.
కరీం చెప్పింది నిజమే. ఒకసారి ఒక కుటుంబంలో ముగ్గురు కొడుకులు తమ వృద్ధ తల్లిని చూసుకోవాల్సి వచ్చింది. వాళ్లు నెలకు ఒకరు చొప్పున ఆమెను తమ ఇంట్లో ఉంచుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నారు. ఆ తల్లి ఒక ఇంటి నుంచి మరో ఇంటికి మారుతూ ఉండేది. కొడుకులు ఆమెకు ఆహారం ఇచ్చారు. మందులు ఇచ్చారు. అవసరమైన డబ్బు కూడా ఖర్చు చేశారు. కానీ ఆమెకు ఎక్కడా తన సొంత ఇంట్లో ఉన్న అనుభూతి రాలేదు. ఎందుకంటే వాళ్లు ఆమెను ఒక తల్లిగా కాకుండా, తమ మధ్య పంచుకున్న బాధ్యతగా చూశారు. ఆమెకు కావాల్సింది కేవలం ఆహారం, మందులు కాదు. తన పిల్లల ప్రేమ, ఆప్యాయత, దగ్గరితనం. మనుషులను వస్తువుల్లా పంచుకోలేం. బాధ్యతను పంచుకోవచ్చు కానీ ప్రేమను పంచలేం. బీర్బల్ చెప్పిన మాటలు సభలో ఉన్న అందరినీ ఆలోచింపజేశాయి.
బీర్బల్ తుది తీర్పును ప్రకటించాడు. ‘ఓల్డ్ కంపానియన్ ఇకపై ఇల్లు మారుతూ ఉండకూడదు. అది ఎప్పటికీ కరీం దగ్గరే ఉంటుంది. దాని మేత, వైద్యం, ఇతర ఖర్చులను జాఫర్, సుల్తాన్ సమానంగా భరించాలి. అంతేకాదు, నెలకు కనీసం ఒక్కసారైనా ఇద్దరూ కరీం ఇంటికి వెళ్లి ఆ గుర్రంతో కొంత సమయం గడపాలి. ఇది కేవలం గుర్రాన్ని చూసుకోవడం కాదు. మీ తండ్రి జ్ఞాపకాలను గౌరవించడం. ఆయన మీకు ఇచ్చిన విలువలను కాపాడటం’.. బీర్బల్ తీర్పు విన్న వెంటనే సభ మొత్తం చప్పట్లతో మార్మోగిపోయింది. జాఫర్, సుల్తాన్ తమ తప్పును అర్థం చేసుకున్నారు. జాఫర్ కరీంను కౌగిలించుకుని ‘నా వ్యాపారం, డబ్బు మీద దృష్టి పెట్టి నాన్నగారి అత్యంత విలువైన జ్ఞాపకాన్ని మర్చిపోయాను. నన్ను క్షమించు’ అని కన్నీళ్లతో చెప్పాడు. సుల్తాన్ కూడా కరీంను హత్తుకుని ‘నా ఇగో కోసం నాన్నగారి చివరి కోరికను మర్చిపోయాను. ఇకపై అలా జరగదు’ అన్నాడు. కరీం కూడా ఇద్దరు అన్నలను కౌగిలించుకున్నాడు. ఇన్నాళ్లుగా వాళ్ల మధ్య ఉన్న కోపం, ద్వేషం కన్నీళ్లతో కరిగిపోయింది. అక్బర్ బీర్బల్ వైపు చూసి చిరునవ్వు నవ్వాడు.
‘ఈరోజు నువ్వు ఒక గుర్రం సమస్యను మాత్రమే పరిష్కరించలేదు. తల్లిదండ్రుల జ్ఞాపకాలను డబ్బుతో కాకుండా ప్రేమతో గౌరవించాలి అనే గొప్ప పాఠాన్ని ముగ్గురు అన్నదమ్ములకు నేర్పావు’ అని ప్రశంసించాడు.
ఆ తర్వాత ముగ్గురు అన్నదమ్ములు ఇంటికి తిరిగి వెళ్లారు. జాఫర్, సుల్తాన్ ప్రతి నెలా కరీం ఇంటికి వెళ్లడం ప్రారంభించారు. ఓల్డ్ కంపానియన్ పక్కన గంటల తరబడి కూర్చునేవారు. దాని తలపై ప్రేమగా చేయి వేసేవారు. తమ తండ్రితో మాట్లాడుతున్నట్లుగా దానితో మాట్లాడేవారు. ఆ ముసలి గుర్రం కూడా తన జీవితంలోని చివరి రోజులను ఎంతో ప్రశాంతంగా, సంతోషంగా గడిపింది. చివరకు అది మరణించినప్పుడు ముగ్గురు అన్నదమ్ములు కలిసి దాన్ని తమ తండ్రి సమాధి పక్కనే సమాధి చేశారు. ఆ రోజు వాళ్ల ముగ్గురికీ ఒక విషయం పూర్తిగా అర్థమైంది. పెద్దల జ్ఞాపకాలు ఎంత చిన్న వస్తువులో ఉన్నా, అందులో వారి ప్రేమ దాగి ఉంటుంది. ఆ జ్ఞాపకాలను డబ్బుతో కొలవలేం. ప్రేమతోనే గౌరవించాలి.
కుటుంబ బాధ్యతను కేవలం డబ్బుతో నెరవేర్చలేం. బాధ్యతతో పాటు ప్రేమ, ఆప్యాయత, సమయం కూడా అవసరం. తల్లిదండ్రులు మన కష్టకాలంలో మనకు అండగా నిలిచినట్లే, వారి వృద్ధాప్యంలోనూ వారి జ్ఞాపకాలను, విలువలను గౌరవించడం మన బాధ్యత. ఈ కథ మనకు నేర్పే జీవిత పాఠాలు.. తల్లిదండ్రుల చివరి కోరికలను గౌరవించాలి. కుటుంబ బాధ్యతలను ఒకరిపై మాత్రమే మోపకూడదు. డబ్బు ఇవ్వడం మాత్రమే బాధ్యత కాదు; సమయం, ప్రేమ కూడా అవసరం. వృద్ధులను భారంగా చూడకూడదు. మన కష్టకాలంలో సహాయం చేసినవారిని సుఖకాలంలో మర్చిపోకూడదు. కుటుంబంలో సమస్య వచ్చినప్పుడు మాట్లాడుకుని పరిష్కరించుకోవాలి. వస్తువులను పంచుకున్నట్లు మనుషులను, సంబంధాలను పంచుకోకూడదు. ప్రేమతో చూసుకునే బంధమే జీవితంలో నిజమైన సంపద.