
రైతు పండించిన కూరగాయలకు గిట్టుబాటు ధర ఉండదు.. అదే కూరగాయలు మార్కెట్కు చేరేసరికి వినియోగదారుడి జేబుకు చిల్లు పెడతాయి. పొలంలో కిలో టమాటా ధర రూ.10 పలికితే.. నగరంలోని దుకాణంలో అదే టమాటా రూ.30కి అమ్ముడవుతుంది. మరి ఈ మధ్యలో జరుగుతున్నదేంటి? రైతు, వినియోగదారుడి మధ్య ధరల్లో ఇంత వ్యత్యాసం ఎందుకు? భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ (RBI) అధ్యయనం ఈ ప్రశ్నలకు ఆసక్తికరమైన సమాధానాలు వెల్లడించింది.
ఒక రైతు గోపాల్ను ఉదాహరణగా తీసుకుందాం. ఆయన తన పొలంలో ఎంతో కష్టపడి టమాటా పంట సాగు చేశాడు. పెట్టుబడి పెట్టాడు.. నీళ్లు పట్టాడు.. ఎరువులు వేశాడు.. చివరకు పంట చేతికొచ్చింది. ఎర్రగా పండిన టమాటాలను కోసి మార్కెట్కు తరలించాడు. అయితే అదే సమయంలో మార్కెట్కు భారీగా టమాటా దిగుబడులు వచ్చాయి. దీంతో కొనుగోలుదారులు తక్కువ ధరకు మాత్రమే అడుగుతున్నారు. కనీసం రవాణా ఖర్చులు కూడా రాని పరిస్థితి ఏర్పడింది. చేసేదేమీ లేక గోపాల్ తన పంటను వచ్చిన ధరకు అమ్ముకోవాల్సి వచ్చింది. కొందరు రైతులైతే గిట్టుబాటు ధర లేక టమాటాలను రోడ్ల పక్కన పారబోసే పరిస్థితి కూడా ఎదుర్కొంటున్నారు.
కానీ ఇదే టమాటా కొన్ని నెలల క్రితం కిలో రూ.100 వరకు పలికింది. ధరలు పెరిగినప్పుడు సామాన్యులు టమాటాలు కొనలేక ఇబ్బందులు పడ్డారు. ఇప్పుడు రైతుకు ధర రావడం లేదు. అయినా దుకాణాల్లో వినియోగదారుడికి మాత్రం పెద్దగా ధర తగ్గడం లేదు. పొలంలో ధర పడిపోయినా.. రిటైల్ మార్కెట్లో ధరలు అదే స్థాయిలో ఉండటానికి కారణమేంటి?
టమాటా, ఉల్లి, బంగాళాదుంప వంటి కూరగాయల ధరల్లో తరచూ చోటుచేసుకునే హెచ్చుతగ్గులపై భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ (RBI) పరిశోధకులు అధ్యయనం చేశారు. ఈ అధ్యయనంలో ఆసక్తికరమైన విషయం వెలుగులోకి వచ్చింది. వినియోగదారుడు చెల్లించే తుది ధరలో రైతుకు దక్కేది సుమారు మూడో వంతు మాత్రమే. మిగిలిన మొత్తం సేకరణ, రవాణా, నిల్వ, హోల్సేల్, రిటైల్ విక్రయాల వంటి సరఫరా వ్యవస్థలోని వివిధ దశలకు వెళ్తుంది.
ఉదాహరణకు వినియోగదారుడు కిలో టమాటాకు రూ.30 చెల్లిస్తే.. అందులో రైతుకు సుమారు రూ.10 మాత్రమే దక్కవచ్చు. మిగిలిన రూ.20 సరఫరా వ్యవస్థలోని ఇతర ఖర్చులు, మార్జిన్ల రూపంలో ఉంటుంది. ఇదే సమయంలో పాల ఉత్పత్తుల విషయంలో రైతుకు తుది ధరలో సుమారు 70 శాతం వరకు దక్కుతుందని అధ్యయనం పోల్చి చూపించింది.
అయితే మధ్యవర్తులంతా అధిక లాభాలు పొందుతున్నారని దీని అర్థం కాదు. కూరగాయలు త్వరగా పాడైపోయే స్వభావం కలిగి ఉంటాయి. వాటిని సేకరించడం, నాణ్యతను బట్టి వేరు చేయడం, రవాణా చేయడం, నిల్వ ఉంచడం, విక్రయించడం వంటి పనులకు ఖర్చు అవుతుంది. మార్గమధ్యంలో కొంత పంట పాడయ్యే ప్రమాదం కూడా ఉంటుంది. అందువల్ల ఈ మొత్తం వ్యత్యాసాన్ని మధ్యవర్తుల లాభంగా భావించడం సరికాదు.
కూరగాయల మార్కెట్లో ధరల నిర్ణయాన్ని ప్రభావితం చేసే కీలక అంశాల్లో నిల్వ సామర్థ్యం ఒకటి. రైతు పంట కోసిన వెంటనే అమ్ముకోవాల్సిన పరిస్థితి ఉంటుంది. ఎందుకంటే అతని దగ్గర కోల్డ్ స్టోరేజీ సౌకర్యం ఉండదు. పంటను మరికొన్ని రోజులు నిల్వ ఉంచే ఆర్థిక స్థోమత కూడా చాలామంది రైతులకు ఉండదు. అప్పులు తీర్చాలి.. పెట్టుబడి తిరిగి రావాలి.. తదుపరి పంటకు డబ్బులు సమకూర్చుకోవాలి. అందుకే ధర తక్కువగా ఉన్నా పంటను అమ్ముకోవాల్సి వస్తుంది.
మరోవైపు నిల్వ సౌకర్యాలు, ఆర్థిక వనరులు ఉన్న వ్యాపారులు కొంతకాలం సరుకును నిల్వ ఉంచి, మార్కెట్లో ధరలు పెరిగినప్పుడు విక్రయించే అవకాశం ఉంటుంది. అంటే ఒకే పొలంలో పండిన ఒకే రకమైన టమాటా నుంచి రైతు తక్కువ ధర పొందితే.. నిల్వ చేయగలిగిన వ్యాపారికి ధరల మార్పుల ద్వారా ఎక్కువ ఆదాయం పొందే అవకాశం ఉంటుంది.
ఇక్కడ మార్కెట్లో అసలు తేడా కేవలం కొనుగోలుదారుడు, అమ్మకందారుడి మధ్య మాత్రమే కాదు. సరుకును నిల్వ ఉంచగలిగే సామర్థ్యం ఉన్నవారికి, వెంటనే అమ్ముకోవాల్సిన పరిస్థితిలో ఉన్నవారికి మధ్య కూడా ఉంది.
కూరగాయల ధరల్లో హెచ్చుతగ్గులకు పంటల సాగు నిర్ణయాలు కూడా ఒక ముఖ్య కారణం. ఒక సీజన్లో టమాటాకు మంచి ధర వస్తే.. తదుపరి సీజన్లో ఎక్కువ మంది రైతులు అదే పంట సాగు చేయడానికి ఆసక్తి చూపుతారు. దీంతో కొన్ని నెలల తర్వాత మార్కెట్కు భారీగా దిగుబడులు వస్తాయి. సరఫరా పెరిగి ధరలు ఒక్కసారిగా పడిపోతాయి.
ధరలు పడిపోవడంతో రైతులు నిరాశకు గురై తదుపరి సీజన్లో ఆ పంట సాగును తగ్గిస్తారు. దీంతో మార్కెట్లో కొరత ఏర్పడి మళ్లీ ధరలు పెరుగుతాయి. ఇలా ఒకసారి ధరలు పెరగడం.. మరోసారి భారీగా పడిపోవడం కూరగాయల మార్కెట్లో తరచూ కనిపించే పరిణామం.
వాతావరణ పరిస్థితులు కూడా ఈ హెచ్చుతగ్గులను మరింత తీవ్రం చేస్తాయి. అధిక ఉష్ణోగ్రతలు, అకాల వర్షాలు, వరదలు, తెగుళ్ల కారణంగా పంటలు దెబ్బతింటే మార్కెట్కు వచ్చే దిగుబడులు తగ్గిపోతాయి. ఫలితంగా ధరలు పెరుగుతాయి. మరోవైపు ఒకేసారి భారీ దిగుబడులు రావడం వల్ల ధరలు కుప్పకూలుతాయి.
కూరగాయల ధరలు పెరిగితే ఎక్కువగా ఇబ్బందులు పడేది తక్కువ ఆదాయం కలిగిన కుటుంబాలే. రోజువారీ బడ్జెట్లో కూరగాయలకు కేటాయించే మొత్తం పెరగడంతో ఇతర అవసరాలకు ఖర్చు తగ్గించుకోవాల్సి వస్తుంది. అదే సమయంలో ధరలు పడిపోయినప్పుడు రైతులు తీవ్రంగా నష్టపోతారు. పెట్టిన పెట్టుబడి కూడా తిరిగి రాని పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది.
కూరగాయల ధరలు కేవలం రైతులు, వినియోగదారులకే పరిమితం కావు. ఆహార ద్రవ్యోల్బణంపై కూడా ప్రభావం చూపుతాయి. కూరగాయల ధరలు భారీగా పెరిగితే మొత్తం ద్రవ్యోల్బణ గణాంకాల్లోనూ మార్పులు కనిపిస్తాయి. ఇవి ఆర్థిక విధానాలపై, వడ్డీ రేట్ల నిర్ణయాలపై పరోక్ష ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంటుంది.
ఈ సమస్యకు పరిష్కారంగా వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ వ్యవస్థను మెరుగుపరచడం, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో కోల్డ్ స్టోరేజీ సౌకర్యాలు పెంచడం, పంటల నిల్వ సామర్థ్యాన్ని అభివృద్ధి చేయడం అవసరం. ముఖ్యంగా టమాటా వంటి త్వరగా పాడయ్యే పంటలతో సాస్, ప్యూరీ, పల్ప్ వంటి ప్రాసెస్డ్ ఉత్పత్తులను తయారు చేసే చిన్న పరిశ్రమలను ప్రోత్సహించాలి.
దీంతో మార్కెట్లో దిగుబడులు ఎక్కువగా వచ్చినప్పుడు రైతులు పంటను పారబోసే పరిస్థితి తగ్గుతుంది. అలాగే రైతులకు పంటల సాగు, మార్కెట్ డిమాండ్, ధరలపై ముందస్తు సమాచారం అందించే వ్యవస్థలను బలోపేతం చేయాలి. మెరుగైన రవాణా, నిల్వ సదుపాయాలు అందుబాటులోకి వస్తే రైతులు వెంటనే పంట అమ్ముకోవాల్సిన ఒత్తిడి నుంచి కొంతవరకు బయటపడగలరు.
పొలంలో పండిన టమాటా రైతు చేతుల నుంచి వ్యాపారి దగ్గరకు.. అక్కడి నుంచి హోల్సేల్ మార్కెట్కు.. చివరకు రిటైల్ దుకాణానికి చేరుతుంది. ప్రతి దశలోనూ కొన్ని ఖర్చులు, మార్జిన్లు జతవుతాయి. చివరకు వినియోగదారుడు ఎక్కువ ధర చెల్లించి కూరగాయలు కొనుగోలు చేస్తాడు. కానీ ఆ కూరగాయలను పండించిన రైతుకు మాత్రం ఆశించిన ఆదాయం దక్కదు.
రైతుకు గిట్టుబాటు ధర లభించాలి.. వినియోగదారుడికి సరసమైన ధరకు నాణ్యమైన కూరగాయలు అందాలి. ఈ రెండూ సాధ్యమయ్యేలా సరఫరా వ్యవస్థను మెరుగుపరచడమే అసలైన పరిష్కారం. ఎందుకంటే ఒక టమాటా ధరలో కనిపించేది కేవలం మార్కెట్ లెక్కలు మాత్రమే కాదు.. రైతు శ్రమ, వినియోగదారుడి ఖర్చు, దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు సంబంధించిన పెద్ద కథ కూడా!