మీ నగరాన్ని నడిపించేది ఎవరు? మేయరా.. మున్సిపల్ కమిషనరా?
మేయర్ నగరానికి ప్రజాప్రతినిధి అయినప్పటికీ.. నగర పాలనలోని అన్ని అధికారాలు ఆయన చేతుల్లోనే ఉండవు. రోడ్లు, డ్రైనేజీలు, చెత్త సేకరణ, తాగునీరు, పారిశుద్ధ్యం వంటి అంశాల్లో మున్సిపల్ కమిషనర్తో పాటు రాష్ట్ర ప్రభుత్వ శాఖలు, ప్రత్యేక సంస్థలు కూడా కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. మేయర్, కమిషనర్ల బాధ్యతలు, అధికారాల్లో ఉన్న తేడా ఏమిటి? 74వ రాజ్యాంగ సవరణ తర్వాత పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు ఎలాంటి అధికారాలు వచ్చాయి? నగరంలో సమస్య తలెత్తినప్పుడు ఎవరిని ప్రశ్నించాలి?
మేయర్ ప్రజాప్రతినిధి.. కానీ నగర పాలనలో అసలు అధికారం ఎవరి చేతుల్లో ఉంది? రోడ్లు, డ్రైనేజీలు, చెత్త సేకరణ, తాగునీటి సరఫరా వంటి కీలక బాధ్యతలు ఎవరివి? ఎన్నికైన మేయర్కు, ప్రభుత్వం నియమించే మున్సిపల్ కమిషనర్కు మధ్య తేడా ఏంటి? మన నగరంలో రోడ్డు పాడైతే ఎవరిని అడగాలి? వర్షం వస్తే రోడ్లు నీట మునిగితే ఎవరిని నిలదీయాలి? చెత్త సరిగా సేకరించకపోతే ఎవరు బాధ్యత వహించాలి? నగరంలో తాగునీటి సమస్య వస్తే దాన్ని పరిష్కరించాల్సింది ఎవరు? చాలామందికి ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానం ఒక్కటే. నగరానికి మేయర్ ఉంటారు కదా.. ఆయనే లేదా ఆమే బాధ్యత వహించాలి అని అనుకుంటారు.
కానీ భారతదేశంలోని చాలా నగరాల్లో పరిస్థితి కొంత భిన్నంగా ఉంటుంది. ప్రజలు ఎన్నుకునే మేయర్ ఉన్నప్పటికీ.. నగర పాలనకు సంబంధించిన అనేక కీలక నిర్ణయాలు తీసుకునేది, వాటిని అమలు చేయించేది మున్సిపల్ కమిషనర్. మరి అసలు మేయర్ పాత్ర ఏంటి? మున్సిపల్ కమిషనర్ బాధ్యతలేంటి? నగరానికి సంబంధించిన నిర్ణయాలు తీసుకునే అధికారం ఎవరికి ఉంటుంది? ఈ వ్యవస్థలో ప్రజలకు జవాబుదారీగా ఉండాల్సింది ఎవరు? ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు తెలుసుకోవాలంటే భారత నగర పాలన వ్యవస్థను అర్థం చేసుకోవాలి.
మేయర్ అంటే ఎవరు? ఆయన బాధ్యతలేంటి?
నగరానికి మేయర్ అంటే ఆ నగరానికి ప్రథమ పౌరుడు లేదా ప్రథమ పౌరురాలు. సాధారణంగా నగర ప్రజలతో ఎన్నికైన కార్పొరేటర్లతో కూడిన మున్సిపల్ కార్పొరేషన్కు మేయర్ నాయకత్వం వహిస్తారు. నగరంలో జరిగే అధికారిక కార్యక్రమాలకు హాజరుకావడం, సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహించడం, నగర ప్రజల తరఫున ప్రాతినిధ్యం వహించడం వంటి బాధ్యతలు మేయర్కు ఉంటాయి. అయితే మేయర్ బాధ్యతలు కేవలం కార్యక్రమాలకు హాజరుకావడం, అతిథులను ఆహ్వానించడం వరకే పరిమితం కావు. నగర పాలక సంస్థ సమావేశాల్లో ప్రజా సమస్యలను ప్రస్తావించడం, కార్పొరేటర్లతో కలిసి అభివృద్ధి అంశాలపై చర్చించడం, ప్రజల సమస్యలను ప్రభుత్వం దృష్టికి తీసుకెళ్లడం కూడా మేయర్ పాత్రలో భాగమే. అయితే మేయర్కు ఎంత అధికారం ఉంటుంది? నగర పాలనలో ఆయన లేదా ఆమె ఎంతవరకు నిర్ణయాలు తీసుకోగలరు? అనేది ఆయా రాష్ట్రాల చట్టాలు, నగర పాలక సంస్థకు ఇచ్చిన అధికారాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. కొన్ని నగరాల్లో మేయర్కు ఎక్కువ కార్యనిర్వాహక అధికారాలు ఉంటే.. మరికొన్ని నగరాల్లో ఆ అధికారాలు పరిమితంగా ఉంటాయి. అందువల్ల అన్ని నగరాల్లో మేయర్ పాత్ర ఒకేలా ఉండదు.
మున్సిపల్ కమిషనర్ అంటే ఎవరు?
మున్సిపల్ కమిషనర్ అనేది నగర పాలక సంస్థలో కీలకమైన పరిపాలనా పదవి. మేయర్ ప్రజాప్రతినిధి కాగా.. మున్సిపల్ కమిషనర్ సాధారణంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నియమించే సీనియర్ అధికారి. చాలా సందర్భాల్లో ఐఏఎస్ లేదా రాష్ట్ర పరిపాలనా సేవలకు చెందిన అధికారులకు ఈ బాధ్యతలు అప్పగిస్తారు. నగర పాలక సంస్థ రోజువారీ పరిపాలనను నిర్వహించడం కమిషనర్ ప్రధాన బాధ్యత. నగరంలో రోడ్ల నిర్మాణం, డ్రైనేజీ వ్యవస్థ, చెత్త సేకరణ, తాగునీటి సరఫరా, పారిశుద్ధ్యం, భవన నిర్మాణ అనుమతులు వంటి అనేక అంశాల్లో కమిషనర్ కీలక పాత్ర పోషిస్తారు. నగర పాలక సంస్థలో పనిచేసే అధికారుల ద్వారా వివిధ పనులు అమలు చేయించడం, ప్రభుత్వ నిధులతో చేపట్టే అభివృద్ధి పనులను పర్యవేక్షించడం, పరిపాలనా నిర్ణయాలు తీసుకోవడం వంటి బాధ్యతలు కూడా ఆయన పరిధిలోకి వస్తాయి. అయితే ప్రతి నగరంలో అన్ని శాఖలు కమిషనర్ నియంత్రణలోనే ఉండవు. కొన్ని కీలక విభాగాలు రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి చెందిన ప్రత్యేక సంస్థల పరిధిలో కూడా ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, నగరంలో తాగునీటి సరఫరా, పట్టణ ప్రణాళిక, రవాణా వంటి అంశాల్లో వేర్వేరు ప్రభుత్వ సంస్థలకు బాధ్యతలు ఉండవచ్చు. అందువల్ల నగర సమస్యలకు ఒక్క అధికారే పూర్తిగా బాధ్యత వహిస్తారని చెప్పలేం.
మేయర్ వేరు.. కమిషనర్ వేరు.. అసలు తేడా ఇదే!
మేయర్, మున్సిపల్ కమిషనర్ ఇద్దరూ నగర పాలనలో కీలకమైనవారే. కానీ వారి పాత్రలు వేర్వేరుగా ఉంటాయి. మేయర్ ప్రజల ద్వారా ఎన్నికైన ప్రతినిధి లేదా కార్పొరేటర్ల ద్వారా ఎన్నికైన నాయకుడు. ప్రజల సమస్యలను గుర్తించడం, వాటిని పాలక మండలిలో ప్రస్తావించడం, నగర అభివృద్ధికి సంబంధించిన అంశాలపై చర్చించడం ఆయన బాధ్యతల్లో భాగం. మున్సిపల్ కమిషనర్ మాత్రం పరిపాలనా అధికారి. పాలక మండలి నిర్ణయాలు, ప్రభుత్వ ఆదేశాలు, సంబంధిత చట్టాల ప్రకారం నగర పరిపాలనను నిర్వహించడం ఆయన బాధ్యత. సరళంగా చెప్పాలంటే.. ప్రజల సమస్యలను పాలక మండలి దృష్టికి తీసుకెళ్లడం, నగర అభివృద్ధిపై చర్చించడం మేయర్ పాత్రలో ముఖ్యమైన భాగం. ఆ నిర్ణయాలను పరిపాలనా స్థాయిలో అమలు చేయడం కమిషనర్ బాధ్యతల్లో ముఖ్యమైనది. అయితే నగర పాలనలో మేయర్, కమిషనర్ అధికారాలు ఒకదానితో ఒకటి సంబంధం కలిగి ఉంటాయి. ఏ అధికారం ఎవరికి ఉంటుందనేది రాష్ట్ర చట్టాలు, స్థానిక పాలక సంస్థ నిర్మాణంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
నగర ప్రజలకు ఎవరు జవాబుదారీగా ఉండాలి?
ఇక్కడే అసలు ప్రశ్న మొదలవుతుంది. మేయర్ను ప్రజలు ఎన్నుకుంటారు. కాబట్టి ఆయన లేదా ఆమె ప్రజలకు రాజకీయంగా జవాబుదారీగా ఉంటారు. ఎన్నికల సమయంలో ప్రజలు తమ సమస్యలను ప్రస్తావించవచ్చు. పనితీరును ప్రశ్నించవచ్చు. తదుపరి ఎన్నికల్లో తమ అభిప్రాయాన్ని తెలియజేయవచ్చు. కానీ మున్సిపల్ కమిషనర్ను నగర ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకోరు. ఆయనను రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నియమిస్తుంది. అందువల్ల పరిపాలనా పరంగా కమిషనర్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి జవాబుదారీగా ఉంటారు. దీంతో ఒక సమస్య ఎదురవుతుంది. ఒక నగరంలో రోడ్లు సరిగా లేకపోతే.. ప్రజలు మేయర్ను ప్రశ్నిస్తారు. కానీ ఆ రోడ్డు నిర్మాణానికి నిధులు కేటాయించే అధికారం ఎవరికి ఉంది? పనులకు అనుమతి ఎవరు ఇస్తారు? కాంట్రాక్టును ఎవరు పర్యవేక్షిస్తారు? ఆ శాఖ ఎవరి పరిధిలో ఉంది? అనే అంశాలు కూడా ముఖ్యమే. అంటే ప్రజలు ప్రశ్నించే వ్యక్తికి, సమస్యను పరిష్కరించే పూర్తి అధికారం ఉన్న వ్యక్తికి మధ్య తేడా ఉండవచ్చు. ఇదే భారత నగర పాలనలో కనిపించే ప్రధాన సమస్యల్లో ఒకటి.
1992లో 74వ రాజ్యాంగ సవరణ ఎందుకు తీసుకొచ్చారు?
భారతదేశంలో పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు మరింత అధికారం ఇవ్వాలనే ఉద్దేశంతో 1992లో 74వ రాజ్యాంగ సవరణ తీసుకొచ్చారు. నగరాల అభివృద్ధి, స్థానిక సమస్యల పరిష్కారం, ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని పెంచడం ఈ సవరణ ముఖ్య ఉద్దేశాల్లో భాగం. ఈ సవరణ ద్వారా రాజ్యాంగంలో పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు సంబంధించిన ప్రత్యేక నిబంధనలు చేర్చారు. మున్సిపాలిటీలు, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లకు రాజ్యాంగపరమైన గుర్తింపు కల్పించారు. ముఖ్యంగా రాజ్యాంగంలోని 12వ షెడ్యూల్లో పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు అప్పగించవచ్చని పేర్కొన్న 18 అంశాలను చేర్చారు.
వాటిలో కొన్ని ముఖ్యమైనవి:
పట్టణ ప్రణాళిక, భూ వినియోగం
రోడ్లు, వంతెనలు
తాగునీటి సరఫరా
ప్రజారోగ్యం, పారిశుద్ధ్యం
చెత్త సేకరణ, వ్యర్థాల నిర్వహణ
మురికివాడల అభివృద్ధి
పట్టణ పేదరిక నిర్మూలన
పార్కులు, ఆటస్థలాల నిర్వహణ
వీధి దీపాలు, ప్రజా సౌకర్యాలు
జనన, మరణాల నమోదు
ఈ అంశాలు నగర ప్రజల రోజువారీ జీవితానికి నేరుగా సంబంధం కలిగి ఉంటాయి.
అయితే ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయం ఉంది. రాజ్యాంగంలో ఈ అంశాలను పేర్కొన్నంత మాత్రాన వాటన్నింటిపై పూర్తి అధికారం నగర పాలక సంస్థలకు వచ్చేసినట్లు కాదు. ఏ అధికారాలను, ఏ స్థాయిలో మున్సిపాలిటీలకు అప్పగించాలనేది రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు చట్టాల ద్వారా నిర్ణయిస్తాయి. అందుకే రాష్ట్రాల మధ్య నగర పాలనలో తేడాలు కనిపిస్తాయి.
30 ఏళ్లకు పైగా గడిచినా.. పూర్తి అధికారాలు ఎందుకు లేవు?
74వ రాజ్యాంగ సవరణ వచ్చి మూడు దశాబ్దాలకు పైగా గడిచింది. అయినప్పటికీ నగర పాలక సంస్థలకు పూర్తి స్థాయిలో అధికారాలు బదిలీ కాలేదని పలు అధికారిక నివేదికలు పేర్కొన్నాయి.
కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ (CAG) నివేదికల ప్రకారం, పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు 18 అంశాల్లో కొన్ని మాత్రమే పూర్తిస్థాయి స్వతంత్ర అధికారాలతో అప్పగించబడ్డాయి. అనేక అంశాల్లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వ శాఖలు లేదా ప్రత్యేక ప్రభుత్వ సంస్థలే కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి. దీంతో నగర పాలక సంస్థలు కొన్ని పనులను చేపట్టాలన్నా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అనుమతులు, నిధులు లేదా ఇతర సంస్థల సహకారం అవసరమవుతుంది.
ఉదాహరణకు, ఒక నగరంలో కొత్త రోడ్డు నిర్మించాలంటే నగర పాలక సంస్థ ప్రణాళిక రూపొందించవచ్చు. కానీ నిధుల కేటాయింపు, పరిపాలనా అనుమతులు, భూ సేకరణ వంటి అంశాల్లో ఇతర శాఖల పాత్ర ఉండవచ్చు. అలాగే నగర అభివృద్ధికి సంబంధించిన కొన్ని ప్రణాళికలు ప్రత్యేక పట్టణాభివృద్ధి సంస్థల పరిధిలో ఉంటాయి. దీంతో నగర పాలక సంస్థకు బాధ్యత ఉన్నప్పటికీ.. ఆ పనిని పూర్తిగా తన నిర్ణయంతో చేపట్టే అధికారం ఉండకపోవచ్చు. ఇదే కారణంగా నగర పాలనలో అధికారాల విభజన, సమన్వయం, జవాబుదారీతనం వంటి అంశాలు కీలకంగా మారుతున్నాయి.
మేయర్ను ప్రజలే ఎన్నుకుంటారా?
భారతదేశంలోని అన్ని నగరాల్లో మేయర్ను ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకోరు. కొన్ని రాష్ట్రాల్లో ప్రజలు నేరుగా మేయర్ను ఎన్నుకునే విధానం ఉండగా.. మరికొన్ని రాష్ట్రాల్లో ఎన్నికైన కార్పొరేటర్లు తమలో ఒకరిని మేయర్గా ఎన్నుకుంటారు. దీనినే ప్రత్యక్ష, పరోక్ష ఎన్నికల విధానాలు అంటారు. ప్రత్యక్ష ఎన్నికల్లో నగర ప్రజలు మేయర్ అభ్యర్థికి నేరుగా ఓటు వేస్తారు. పరోక్ష ఎన్నికల్లో ప్రజలు కార్పొరేటర్లను ఎన్నుకుంటారు. ఆ తర్వాత కార్పొరేటర్లు మేయర్ను ఎన్నుకుంటారు. ఈ రెండు విధానాల్లోనూ మేయర్ అధికారాలు రాష్ట్ర చట్టాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకున్నంత మాత్రాన మేయర్కు అన్ని పరిపాలనా అధికారాలు వచ్చేస్తాయని చెప్పలేం. అదే విధంగా పరోక్షంగా ఎన్నికైన మేయర్కు ఎలాంటి అధికారం ఉండదని కూడా చెప్పలేం. నగర పాలక సంస్థకు ఇచ్చిన అధికారాలు, స్థానిక చట్టాలు నిర్ణయాత్మకంగా ఉంటాయి.
కమిషనర్లు తరచూ బదిలీ అయితే నగర అభివృద్ధి ఎలా?
మున్సిపల్ కమిషనర్ల బదిలీలు కూడా నగర పాలనలో చర్చకు వస్తున్న అంశం. ది ప్రింట్లో ప్రచురితమైన ఒక కథనం ప్రకారం, దేశవ్యాప్తంగా మున్సిపల్ కమిషనర్ల సగటు పదవీకాలం సుమారు 10 నెలలుగా ఉన్నట్లు పేర్కొంది. ఒక నగరంలో తాగునీటి సమస్యను పరిష్కరించడానికి లేదా పెద్ద ప్రాజెక్టును పూర్తి చేయడానికి చాలా సమయం పట్టవచ్చు. అలాంటి సమయంలో కమిషనర్ తరచూ మారితే.. కొత్త అధికారి బాధ్యతలు చేపట్టిన తర్వాత ప్రాజెక్టు వివరాలు తెలుసుకోవడం, ప్రణాళికను కొనసాగించడం వంటి అంశాల్లో ఆలస్యం జరిగే అవకాశం ఉంటుంది. అయితే ప్రతి నగరంలో కమిషనర్ పదవీకాలం ఒకేలా ఉండదు. బదిలీలకు సంబంధించిన విధానాలు, పరిపాలనా అవసరాలు రాష్ట్రాన్ని బట్టి మారుతాయి. అందువల్ల కమిషనర్ పదవీకాలం ఎక్కువగా ఉండటం మాత్రమే నగర సమస్యలన్నింటికీ పరిష్కారం కాదు. తగిన అధికారాలు, నిధులు, సిబ్బంది, స్పష్టమైన బాధ్యతలు కూడా అవసరం.
మరి నగర సమస్యలకు ఎవరిని ప్రశ్నించాలి?
ఇది ప్రతి నగరంలో ఒకేలా ఉండదు. సమస్య ఏంటి? దానికి సంబంధించిన శాఖ ఏది? ఆ శాఖ ఏ సంస్థ పరిధిలో ఉంది? అనే అంశాలను బట్టి బాధ్యత వహించే అధికారులు మారుతారు.
ఉదాహరణకు:
రోడ్డు సమస్య: రోడ్డు నగర పాలక సంస్థ పరిధిలో ఉందా? లేక రాష్ట్ర రహదారులు, జాతీయ రహదారుల శాఖ పరిధిలో ఉందా? ముందుగా తెలుసుకోవాలి.
డ్రైనేజీ సమస్య: స్థానిక మున్సిపల్ ఇంజినీరింగ్ లేదా పారిశుద్ధ్య విభాగానికి ఫిర్యాదు చేయాల్సి రావచ్చు. కొన్ని ప్రాంతాల్లో ప్రత్యేక నీటి పారుదల సంస్థల బాధ్యత కూడా ఉండవచ్చు.
చెత్త సేకరణ: సాధారణంగా నగర పాలక సంస్థ పారిశుద్ధ్య విభాగం బాధ్యత వహిస్తుంది.
తాగునీటి సమస్య: నగరాన్ని బట్టి మున్సిపల్ సంస్థ లేదా ప్రత్యేక నీటి సరఫరా బోర్డు బాధ్యత వహించవచ్చు.
నగర అభివృద్ధి ప్రణాళికలు: స్థానిక పాలక సంస్థతో పాటు పట్టణాభివృద్ధి సంస్థలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ శాఖల పాత్ర కూడా ఉండవచ్చు.
అందువల్ల సమస్య ఎదురైనప్పుడు మేయర్ను మాత్రమే ప్రశ్నించడం లేదా కమిషనర్ను మాత్రమే బాధ్యుడిగా చూడటం కంటే.. ఆ సమస్యకు సంబంధించిన అధికార పరిధిని తెలుసుకోవడం ముఖ్యం.
ప్రజలు తమ వార్డు కార్పొరేటర్, మేయర్, మున్సిపల్ కమిషనర్తో పాటు సంబంధిత శాఖ అధికారులను కూడా సంప్రదించవచ్చు.
నగర పాలనలో మార్పు రావాలంటే ఏం చేయాలి?
నగరాలు వేగంగా విస్తరిస్తున్నాయి. జనాభా పెరుగుతోంది. ట్రాఫిక్, తాగునీరు, పారిశుద్ధ్యం, కాలుష్యం, వరదలు వంటి సమస్యలు మరింత క్లిష్టంగా మారుతున్నాయి. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో నగర పాలక సంస్థలకు స్పష్టమైన అధికారాలు, తగిన నిధులు, అవసరమైన సిబ్బంది ఉండటం కీలకం. అలాగే మేయర్, కార్పొరేటర్లు, కమిషనర్, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ శాఖల మధ్య బాధ్యతలు స్పష్టంగా ఉండాలి. ఒక పని ఎవరు చేయాలి? దానికి నిధులు ఎవరు కేటాయించాలి? నిర్ణయం ఎవరు తీసుకోవాలి? పని పూర్తికాకపోతే ఎవరు సమాధానం చెప్పాలి? అనే అంశాల్లో స్పష్టత ఉండాలి.నగర అభివృద్ధి ప్రణాళికల్లో ప్రజల భాగస్వామ్యం కూడా పెరగాలి. వార్డు స్థాయిలో సమస్యలను గుర్తించి, వాటికి ప్రాధాన్యత క్రమంలో పరిష్కారాలు రూపొందించాలి. ప్రజలకు తమ నగర పాలనపై సమాచారం అందుబాటులో ఉండాలి. పనుల పురోగతి, నిధుల వినియోగం, అధికారుల బాధ్యతలపై పారదర్శకత ఉండాలి.
చివరగా.. మీ నగరాన్ని నడిపించేది ఎవరు?
మీ నగరంలో మేయర్ ఎవరో మీకు తెలుసా? మున్సిపల్ కమిషనర్ ఎవరో తెలుసా? మీ వార్డులో రోడ్డు సమస్య ఉంటే ఎవరిని సంప్రదించాలి? చెత్త సేకరణ జరగకపోతే ఎవరికి ఫిర్యాదు చేయాలి? వర్షం వస్తే రోడ్లు మునిగిపోతే ఆ సమస్య పరిష్కరించాల్సిన శాఖ ఏది?.. ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు తెలుసుకోవడం ప్రతి నగర పౌరుడికి అవసరం. ఎందుకంటే నగర పాలనలో సమస్యలను గుర్తించడం ఎంత ముఖ్యమో.. వాటిని పరిష్కరించే అధికారం ఎవరి చేతుల్లో ఉందో తెలుసుకోవడం కూడా అంతే ముఖ్యం. మేయర్ ప్రజల తరఫున నగరానికి నాయకత్వం వహిస్తారు. మున్సిపల్ కమిషనర్ పరిపాలనను నిర్వహిస్తారు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి కూడా కీలక బాధ్యతలు ఉంటాయి. ఈ వ్యవస్థలో ఎవరి బాధ్యతలు ఏమిటో స్పష్టంగా తెలుసుకున్నప్పుడే ప్రజలు సరైన అధికారులను ప్రశ్నించగలరు. నగర అభివృద్ధిలో తమ పాత్రను సమర్థంగా నిర్వహించగలరు.
తదుపరిసారి మీ వీధిలో గుంత కనిపించినప్పుడు.. దాన్ని ఎవరు పూడ్చాలి? మీ నగరంలో ఆ పని చేయాల్సిన అధికారం ఎవరి చేతుల్లో ఉంది? అనే ప్రశ్నతో మొదలుపెట్టండి. అదే బాధ్యతాయుతమైన నగర పౌరుడిగా మీ మొదటి అడుగు కావచ్చు.